Burkina Faso

Burkina Faso (fransuzça: Burkina Faso) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. 1984-yil 4-avgustgaça Yuqori Volta Respublikasi deb atalgan. Poytaxti — Uagadugu. Maydoni taxminan 274,2 ming km².

Materialdagi ma'lumotlarga köra, hozirgi Burkina Faso hududida neolit davrida odamlar yaşagan. 11-asrda mosilar davlati tarkib topa boşlagan; keyinçalik Uagadugu, Yatenga, Tenkodogo kabi davlatlar vujudga kelgan. Rusça va inglizça manbalarda mosilar 11-asrda kelgani, özbekça manbada esa 11-asrda davlat tarkib topa boşlagani aytiladi.

19-asr oxirida fransuz mustamlakaçilari hududni bosib oldi. 1904-yilda hudud Fransiyaning Yuqori Senegal–Niger mustamlakasi tarkibiga kiritildi, 1919-yilda alohida mustamlaka qilib ajratildi. 1932-yilda mustamlaka tarqatilib, hududi qöşni mustamlakalar örtasida bölib yuborildi, 1947-yilda esa avvalgi çegaralarda tiklandi. 1958-yil dekabrda Fransiya Hamdöstligi tarkibida muxtor respublika e'lon qilindi. 1960-yil 5-avgustda mustaqillikka erişildi; birinçi prezident Moris Yameogo böldi.

Mustaqillikdan keyin bir neça davlat töntarişi böldi. 1983-yil avgustda Tomas Sankara boşçiligidagi hokimiyat tepaga keldi va 1984-yil 4-avgustda mamlakat Burkina Faso deb qayta nomlandi. 1987-yilda Sankara öldirilib, hokimiyatni Blez Kompaore qölga oldi. 1991-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi (özbekça manbada 2-iyun referendumi, rusça manbada 11-iyun deyiladi). Rusça va inglizça manbalarga köra, 2014-yilda Kompaore hokimiyatdan ketdi, 2022-yilda ikki marta davlat töntarişi böldi.

Yer yuzasining katta qismi 200–500 m balandlikdagi plato. Janubi-ğarbda toğlar 750 m gaça kötariladi (rusça manbada — 749 m gaça). Iqlimi subekvatorial; şimolda quruq mavsum 8–10 oy davom etadi. Asosiy daryolari — Qora Volta va Oq Volta. Ösimliklari savannaga xos, hududning taxminan 9 foizi örmon. Arslon, qoplon, fil, buyvol, kiyik kabi hayvonlar saqlanib qolgan; janubda sese paşşasi tarqalgan. Şarqda Arli va DublBe milliy boğlari joylaşgan.

Mamlakat Mali, Niger, Benin, Togo, Gana va Kot-d'Ivuar bilan çegaradoş, dengizga çiqiş yöli yöq.

Özbekça manbaga köra, amaldagi konstitutsiya 1991-yilda qabul qilingan; davlat boşliği — prezident, qonun çiqaruvçi hokimiyat — Milliy assambleya, ijro hokimiyati — prezident tayinlaydigan boş vazir boşçiligidagi hukumat. Ma'muriy jihatdan 45 viloyatga bölinadi (rusça manbada 13 oblast, 45 provinsiya va 301 departament deyiladi).

Burkina Faso — agrar mamlakat. Özbekça manbaga köra, yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligining uluşi 40 foiz, sanoatniki 14 foiz. Asosiy ekinlar: paxta, yer yonğoq, moyli palma, şakarqamiş, şoli, batat, loviya. Yaylov çorvaçiligi ustun. Simob, oltin, marganes, nikel, marmar qazib olinadi. Çetga qoramol, paxta, yer yonğoq, sabzavot, kunjut uruği sotiladi. Pul birligi — Afrika franki.

Aholining taxminan yarmini mosilar taşkil etadi; lobi, fulbe, bobo va boşqa xalqlar ham yaşaydi. Dinlar böyiça ma'lumotlar manbalarda turliça: özbekça manbada aholining yarmidan köpi an'anaviy dinlarga, 40 foizi islomga e'tiqod qiladi; rusça manbada musulmonlar 61,5 foiz, inglizçada 63,8 foiz deyiladi. Özbekça manbada rasmiy til fransuz tili deyilgan; rusça va inglizça manbalarga köra, fransuz tili maqomi 2023–2024-yillarda iş tiliga tuşirilgan.

Adabiyot 20-asr 60-yillari örtalaridan fransuz tilida rivojlana boşlagan. Musiqada nay, dömbira, ğijjak, hayvon şoxidan yasalgan karnay kabi asboblar qöllanadi. 1969-yilda Uagaduguda Umumafrika kinofestivali ötkazilgan, birinçi töliq metrajli film 1972-yilda yaratilgan. Uagadugu universiteti 1974-yildan universitet maqomiga ega.