Uagadugu

Uagadugu (fransuzça: Ouagadougou, qisqaça Uaga) — Burkina-Faso poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning ma'muriy, iqtisodiy, transport va madaniy markazi hisoblanadi.

Manbalar şahar tarixini turliça bayon qiladi. Özbekça Vikipediyaga köra, şaharga 15-asrda asos solingan. Inglizça Vikipediyada esa u 1050-yilgaça Gana imperiyasidan çiqqan soninke vangara diasporasi tomonidan asos solingan bölişi mumkinligi aytiladi. Rusça Vikipediyada nom 15-asrga, 1441-yilda yetakçi Vubri qabilasi ğalaba qozongan davrga boğlanadi; bu manbada şahar 1441-yilda Mosi imperiyasi poytaxti bölgani, 1681-yildan esa Moro-Naba imperatorlarining doimiy poytaxti ekani yoziladi. Inglizça manbada doimiy poytaxtga aylaniş 21-Moro-Naba Zombre davriga (10-Moro-Naba Nyadfo şaharda yaşagan birinçi hukmdordan taxminan bir asr keyin) boğlanadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, 19-asr oxirigaça şahar moyey (mosi) xalqi davlatlaridan birining poytaxti bölgan. Inglizça manbaga köra, 1896-yil 5-sentyabrda fransuz qöşinlari şaharga kirib, uni yondirgan. 1919-yilda mustamlaka ma'muriyati Uagadugu'ni Yuqori Volta hududining poytaxtiga aylantirdi. Özbekça manbada 1919—32 va 1947—60-yillarda Fransiyaga qaraşli Yuqori Voltaning ma'muriy markazi bölgani aytilgan. 1954-yilda Kot-d'Ivuar tomondan temir yöl şaharga yetib keldi. 1960-yildan şahar mustaqil Burkina-Faso poytaxti.

Rusça manbada 2014-yil oktyabrida poytaxtda konstitutsiyaviy özgarişlarga qarşi ommaviy çiqişlar boşlangani va 31-oktyabrda prezident Blez Kompaore iste'foga çiqqani yoziladi. Inglizça manbaga köra, 2016-yil 15-yanvarda qurollangan şaxslar şahar markazidagi Cappuccino restorani va Splendid mehmonxonasiga hujum qilgan; 28 kişi halok bölgan.

Şahar Qora va Oq Volta daryolari oraliğidagi platoda, 300 m balandlikda joylaşgan. Rusça manbaga köra, u Kadiogo provinsiyasi va Markaziy viloyatning ma'muriy markazi; temir yöl şaharni şimoldagi eski afrikalik mahallalar va janubdagi ma'muriy hamda jamoat binolariga ajratadi.

Iqlimi subekvatorial, quruq. Özbekça manbada yanvarning örtaça harorati 24,4°, iyulniki 31,5°, yillik yoğin 880 mm deb berilgan. Rusça manbada yillik yoğin 750 mm, örtaça yillik harorat 28,4 °C; inglizça manbada yoğin taxminan 800 mm. Iqlimni asosan harmattan va musson şakllantiradi.

Şahar 5 tumanga, 30 sektorga bölingan.

Özbekça manbada aholi 709,7 ming kişi (1990-yillar oxiri), rusça manbada 1 181 702 kişidan ortiq (2006), inglizça manbada 2019-yilda 2 415 266 kişi deb körsatilgan. Uagadugu — mamlakatning eng yirik şahri. Rusça manbaga köra, 1954—1960-yillarda aholi ikki barobar oşgan. Rasmiy til — fransuz tili, asosiy mahalliy tillar — mooré, dyula va fulfulde.

Şaharda paxta tozalaş, töqimaçilik, oziq-ovqat korxonalari, poyabzal fabrikasi, şina va sement zavodlari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Tayyor qismlardan velosiped va mototsikllar yiğiladi. Gilam töqiş va hunarmandçilik rivojlangan. Şahar qişloq xöjaligi rayonining savdo markazi. Inglizça manbaga köra, iqtisodiyotda norasmiy sektor ustun. Transport yöllari tuguni: xalqaro aeroport bor, şahar temir yöl bilan Kot-d'Ivuar va Kaya bilan boğlangan.

Universitet 1969-yilda (özbekça manba) yoki 1974-yilda (rusça va inglizça manbalar) taşkil etilgan deb körsatiladi. Şaharda FESPACO (Panafrika kino va televideniye festivali), SIAO (xalqaro hunarmandçilik yarmarkasi), FESPAM va FITMO festivallari ötkaziladi.

Diqqatga sazovor joylar: Burkina-Faso Milliy muzeyi, Moro-Naba saroyi (Moro-Naba marosimi har juma ötkaziladi), Milliy musiqa muzeyi, Bangr-Veugu şahar boği, 6 metrlik «Naaba Kum» haykali, şahardan 30 km şarqdagi Laongo granit haykallari va Lion şahri bilan döstlik yodgorligi «La Place du Grand Lyon».