Benin

Benin Respublikasi (fransuzça: République du Bénin) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. 1975-yilgaça Dagomeya nomi bilan atalgan. Atlantika okeanining Gvineya qöltiği sohilida joylaşgan. Rasmiy poytaxti — Porto-Novo, hukumat esa Kotonuda joylaşgan.

Dagomeya qirolligi 17-asrda şakllanib, yevropaliklar bilan qul savdosi orqali katta daromad olgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1727-yilga kelib qirol Agaja qirğoqdagi Allada va Vida şaharlarini bosib olgan; taxminan 1750-yilda qirol qul savdosidan yiliga taxminan 250 000 funt sterling daromad olgan. Sohil «Qul qirğoği» deb atalgan.

Fransiyaning mamlakatni egallaş sanasi manbalarda turliça körsatilgan: özbekça Vikipediyada 1890–93-yillar, rusça Vikipediyada 1894-yil, inglizça Vikipediyada 1892-yil (1894-yil ham tilga olinadi). 1904-yilda hudud Fransiya Ğarbiy Afrikasi tarkibiga kiritilgan. 1958-yilda Dagomeya muxtoriyat oldi, 1960-yil 1-avgustda töliq mustaqillikka erişdi. Bu kun milliy bayram hisoblanadi. Birinçi prezident Yuber Maga bölgan.

Mustaqillikdan keyin davlat töntarişlari va hokimiyat almaşinuvlari yuz berdi. 1972-yilgi harbiy töntarişdan söng Matyo Kereku hokimiyatga keldi va mamlakat marksizm-leninizm yölini e'lon qildi. 1975-yil 30-noyabrda davlat Benin Xalq Respublikasi deb nomlandi. Keyinçalik Kereku marksizmdan voz keçdi va 1990-yildan mamlakat Benin Respublikasi deb ataladi. Nomning aniq sanasi manbalarda farq qiladi: rusça Vikipediyada 1990-yil mart, inglizçada 1990-yil 1-mart.

Benin şimolda Burkina-Faso va Niger, şarqda Nigeriya, ğarbda Togo bilan çegaradoş. Maydoni özbekça Vikipediyada 112,6 ming km², inglizçada 112 622 km², rusça Vikipediyada 114,763 ming km² deb berilgan.

Maydonning köp qismini 500 m gaça balandlikdagi plato egallaydi. Eng baland joyi — Atakora tizmasidagi 635 m. Asosiy daryolari — Veme va Mono. Janubda iqlim ekvatorial, şimolda subekvatorial. Ösimliklari asosan savannalar va sohil böyidagi tropik örmonlardan iborat. Neft, temir rudasi va oltin konlari bor.

Benin — prezidentlik respublikasi. Amaldagi konstitutsiya 1990-yilda qabul qilingan. Davlat boşliği prezident, ijroiya hokimiyatni uning boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali parlament (Millat majlisi). Ma'muriy böliniş haqida manbalar farq qiladi: özbekça Vikipediyada 6 viloyat, rusça Vikipediyada 1999-yildan 12 departament (77 kommuna).

Benin — agrar mamlakat. Paxta asosiy tovar ekinlardan biri; şuningdek makkajöxori, yams, palma yoği va boşqa ekinlar yetiştiriladi. Çorvaçilik va baliq ovlaş rivojlangan. Sanoat zaif bölib, asosan qişloq xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi. Kotonuda dengiz porti va xalqaro aeroport bor. Pul birligi — Afrika franki.

Rasmiy til — fransuz tili; fon, bariba, yoruba kabi tillar ham qöllanadi. Oğzaki ijod boy: fon xalqining ertak, maqol va afsonalari yaxşi örganilgan. Zamonaviy adabiyot fransuz tilida şakllangan; rusça Vikipediyaga köra, 1929-yilda Feliks Kuçoning «Qullik» asari birinçi benin romani bölgan. Hunarmandçilikda kulolçilik, yoğoç öymakorligi, quyuvçilik va kaştaçilik rivojlangan.