Kotonu

Kotonu (fr. Cotonou) — Beninning janubi-şarqidagi eng yirik şahar va mamlakatning iqtisodiy markazi. Hukumat muassasalari va xorijiy elçixonalar şu yerda joylaşgan, biroq rasmiy poytaxt — Porto-Novo.

Fon tilida «Kotonu» nomi «ölim daryosi yonida» degan ma'noni anglatadi. 19-asr boşida Kutonou nomli kiçik baliqçi qişloq bölgan. Inglizça manbaga köra, uni 1830-yilda Dahomey qiroli Gezo rasman asos solgan deb hisoblaşadi; özbekça Vikipediyada esa şaharga 19-asrning 1-yarmida asos solingani aytiladi. Şahar qul savdosi, keyinroq palma moyi va paxta savdosi markaziga aylandi. 1851-yilda Fransiya Ikkinçi respublikasi Gezo bilan şartnoma tuzib, Kotonuda savdo şoxobçasi oçiş huquqini oldi. Qirol Glele davrida (1858–1889) hudud 1878-yilda imzolangan şartnoma bilan Fransiya Ikkinçi imperiyasiga berildi. 1883-yilda Fransiya harbiy floti Britaniya egallaşining oldini oliş uçun şaharni egalladi. Glele vafotidan keyin qirol Behanzin şartnomani bekor qilişga urindi, ammo muvaffaqiyatsiz böldi. 1908-yilda port qurilgaç, şahar tez ösdi.

Şahar Nokue köli va Atlantika okeani örtasidagi qirğoq yölağida joylaşgan. Uni fransuzlar 1855-yilda qazigan kanal (Kotonu laguni) ikkiga ajratadi; bu hududda uçta köprik bor. Ouemé daryosi Kotonuda Atlantika okeaniga quyiladi. Qirğoq eroziyasi bir neça ön yildan beri kuzatilmoqda va 1961-yilda Nangbeto töğoni hamda çuqur suvli port qurilgaç kuçaydi. BMT Atrof-muhit dasturi (UNEP) mablaği bilan ötkazilgan tajriba loyihasiga köra, 40 yilda Kotonudan şarqdagi qirğoq 400 metrga çekingan; köpçilik aholi qirğoqdagi uylarini tark etgan.

Iqlimi Kyoppen tasnifi böyiça nam va quruq fasllar almaşinadigan tropik iqlim. Ikki yomğirli fasl (aprel–iyul va sentabr–oktabr) yiliga 1000–1300 mm yoğin beradi. Dekabr va yanvarda garmattan şamollari esadi. Örtaça yuqori harorat taxminan 30 °C, pasti taxminan 25 °C.

Rasmiy röyxatlar böyiça aholi: 1979-yilda 320 348, 1992-yilda 536 827, 2002-yilda 665 100, 2013-yilda 679 012 kişi. 1960-yilda aholi 70 000 edi. Rus Vikipediyasida dastlabki hisob-kitoblarga köra şahar aholisi 1,2 mln gaça yetişi mumkinligi aytilsa, inglizça manbada kengroq şahar hududida 2 mln dan ortiq kişi yaşaşi körsatilgan. Şahar asosan ğarb tomonga kengayib bormoqda. Fransuz tili Beninning rasmiy tili; Kotonuda fon, aja va yoruba tillarida ham gaplaşiladi. Nasroniy çerkovlari köp, masjidlar ham bor.

Kotonu Gvineya qöltiğidagi asosiy port: Kotonu mustaqil porti Ğarbiy Afrikadagi yirik portlardan biri. Palma mağzi va moyi, kopra, kofe, paxta eksport qilinadi; boşqa manbaga köra neft mahsulotlari, boksit va temir ham yirik eksport tovarlari. Palma moyi, pivo, töqimaçilik va sement işlab çiqariladi, avtomobil va velosipedlar yiğiladi, yoğoç qayta işlanadi. Dengizdagi platformalarda neft qazib olinadi. Şahar avtomobil savdosi markazi hisoblanadi. 2012-yilga kelib Gvineya qöltiğidagi qaroqçilik port savdosini sezilarli qisqartirgan. Hunarmandçilikda yoğoç öymakorligi va savat töqiş rivojlangan.

Şahar Parakuga temir yöl bilan boğlangan, xalqaro aeroporti bor, Nigeriya, Niger, Burkina-Faso va Togo bilan avtomobil yöllari mavjud. Keng tarqalgan transport — «zemijan» deb ataluvçi mototaksilar.

Asosiy diqqatga sazovor joylar: Kotonu stadioni, Kotonu sobori, markaziy masjid va 20 gektarlik Dantokpa bozori (fetişlar bozorini ham öz içiga oladi). 12-okrugda Dahomey amazonkalariga bağişlangan, Afrikada ikkinçi eng baland haykal turadi. Şaharda botanika boği va Benin muzeyi bor. Missebo hududida afrika naqşli matolar bozori joylaşgan. Benin radio va televideniye boşqarmasi (ORTB) şu yerda joylaşgan.

Tta'lim: Benin ilm-fan va texnologiya universiteti hamda Afrika texnologiya va menejment universiteti filiallari, şuningdek bir qança xususiy oliy öquv yurtlari bor; şahardan 15 km şimolda universitet joylaşgan. Şaharda tuğilgan maşhur şaxs — aktyor Djimon Hounsou. Kotonu Atlanta (AQSH), Salvador (Braziliya) va Taypey (1967-yildan) bilan qardoş şahar.