Togo

Togo (rasmiy nomi — Togo Respublikasi) — Ğarbiy Afrikadagi davlat. U ğarbda Gana, şarqda Benin, şimolda Burkina-Faso bilan çegaradoş; janubda Gvineya qöltiği sohilining kiçik qismiga ega, poytaxti Lome şu sohilda joylaşgan. Mamlakat BMT a'zosi.

Arxeologik topilmalar Togo hududida qadimdan odamlar yaşaganini körsatadi. 15-asr örtalarida portugaliyaliklar kelib, qora tanli qullarni Amerikaga olib keta boşlagan. Ingliz tilidagi manbada qul savdosi 16-asrdan boşlangani va qirğoq hududi «Qullar sohili» nomini olgani aytiladi. 17–18-asrlarda qul savdosi avj olişi janubda aholi kamayişiga olib kelgan.

1884-yilda nemis komissari Naxtigal Togo köli yonidagi Eve uyuşmasi hukmdori Mlapa III bilan protektorat haqida bitim imzoladi. Rus tilidagi manbaga köra, 1905-yil 1-yanvarda hudud Germaniyaning Togolend mustamlakasi deb e'lon qilingan. Birinçi jahon uruşidan keyin Buyuk Britaniya ğarbiy qismini, Fransiya şarqiy qismini boşqariş uçun mandat oldi (rus va ingliz manbalarida bu sana 1922-yil 20-iyul deb körsatilgan). 1946-yil Britaniya va Fransiya boşqaruvidagi hududlar BMT vasiylik hududi deb e'lon qilindi.

Fransuz Togosi 1956-yilda Fransiya tarkibida özini özi boşqaruvçi respublika böldi. Britaniya Togosi 1956-yilgi referendum natijasida Oltin Qirğoqqa qöşildi (1957-yildan mustaqil Gana). 1960-yil 27-aprelda Togo mustaqil respublika deb e'lon qilindi; bu kun milliy bayram — Mustaqillik kuni. Özbekiston Togo suverenitetini 1993-yil 10-noyabrda tan olgan.

1963-yil 13-yanvarda harbiy töntarişda birinçi prezident Silvanus Olimpio öldirildi. 1967-yil 13-yanvarda Gnasingbe Eyadema hokimiyatni egalladi, 1969-yilda yagona partiyaviy tizim joriy etildi, 1991-yilda partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi. Eyadema 38 yil hukmronlik qildi. U 2005-yil 5-fevralda vafot etgaç, hokimiyat öğli Fore Gnasingbega ötdi; xalqaro taşkilotlar bu holatni davlat töntarişi deb baholadi. Fore Gnasingbe keyinçalik prezident etib qayta saylangan. Ingliz tilidagi manbaga köra, Togo 2022-yil iyunda Hamdöstlikka qöşilgan.

Maydoni — taxminan 56,8 ming km². Janubda dengiz böyi pasttekisligi, markaziy qismda 200–400 m balandlikdagi plato joylaşgan. Eng baland joy haqida manbalar turliça: özbek manbasida Togo toğidagi Bauman çöqqisi (986 m), rus manbasida Agu toği (987 m, Atakora tizimi). Yirik daryolari — Mono va Oti; Togo köli mamlakatdagi eng yirik köl sifatida tilga olinadi.

Foydali qazilmalardan fosforit, temir rudasi, oltin, marmar, oş tuzi, boksit, xromit bor. Iqlim — subekvatorial (rus manbasida «ekvatorial»). Köp joyni savannalar egallagan. Kve va Keran milliy boğlari hamda bir qança qöriqxonalar taşkil etilgan.

Togo — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 27-sentabrdagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy Majlis (parlament), ijroçi hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan mamlakat 5 viloyatga bölingan.

Togo — agrar mamlakat. Özbek manbasida YaIMda qişloq xöjaligi uluşi 32%, sanoat 23%, xizmatlar 45% deb berilgan; rus manbasida esa mos ravişda 47%, 25% va 27% (manbalar bir-biriga mos kelmaydi). Içki ehtiyoj uçun maniok, yams, makkajöxori, tariq, şoli, eksport uçun qahva, kakao va paxta yetiştiriladi. Fosforit qazib olinadi; rus manbasiga köra, Togo fosfat eksporti böyiça dunyoda 4-örinda. Lome yaqinida neftni qayta işlaş zavodi bor. Pul birligi — KFA franki.

Lome porti mamlakatning asosiy porti hisoblanadi. Özbek manbasida temir yöl uzunligi 395 km, rus manbasida 568 km (2014) deb körsatilgan.

Aholi tarkibida 45 ga yaqin xalq va etnik guruh bor; rasmiy til — fransuz tili. Aholining yarmidan köproği an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, qolganlari xristianlik va islomga (ingliz manbasida xristianlar 49,2%). Togo janubidagi xalqlar yoğoç öymakorligi bilan maşhur; juft «ibeji» haykalçalari va uruş xudosi Gu tasvirlari tilga olinadi. Badiiy hunarmandçilikda yoğoç, metall va fil suyagi öymakorligi, kaştaçilik, savat töqiş keng tarqalgan. Xalq teatri griotlar — sayyor baxşilar ijodiga tayanadi; 1974-yilda professional Togo milliy truppasi tuzilgan, 1970-yildan drama san'ati va xalq qöşiqlari festivallari ötkaziladi.