Lome

Lome — Togoning poytaxti va eng yirik şahri, mamlakatning ma'muriy va sanoat markazi hamda asosiy porti. Şahar Gvineya qöltiği sohilida, mamlakatning janubi-ğarbida joylaşgan.

Şaharni eve xalqi asos solgan. Nomi eve tilidagi Alome şaklidan kelib çiqqan: ingliz tilidagi manbaga köra u «alo daraxtlari içida» degan ma'noni anglatadi, rus tilidagi manbada esa «alo ösimligi orasidagi qişloq» yoki muqobil talqinda «kiçik botqoq» ma'nosi keltirilgan.

Asos solingan vaqt haqida manbalar turliça yozadi. Özbekça Vikipediyaga köra şahar 19-asr oxirida 18-asrning 20-yillaridan mavjud qişloq örnida bunyod etilgan; rus tilidagi manbada 18-asrda eve xalqi asos solgani, şuningdek 19-asrda baliqçilar qişloği örnida taşkil topgani aytiladi. Inglizça manbaga köra, şahar 19-asrda nemis, ingliz va afrikalik savdogarlar hisobiga kengaygan. Savdogarlar Britaniya Oltin Sohili mustamlakasidagi bojxona tölovlaridan qoçib, Lome sohiliga joylaşgan va şahar taxminan 1880-yilda rivojlana boşlagan.

Togolend 1884-yil 5-iyulda Germaniya mustamlaka imperiyasi tarkibida taşkil etilgan (Togoville şartnomasi). Nemis ma'muriyati 1897-yilda poytaxtni Lomega köçirgan. 1904-yilda port qurilgan, temir yöllar 1905-yilda Anehoga, 1907-yilda Kpalimega, 1909-yilda Atakpame'ga yetkazilgan. Rus manbasiga köra, 1914-yilda şaharni Fransiya armiyasi egallagan; inglizça manbada 1916-yilda nemis kompaniyalari çiqarib yuborilgani yozilgan. Uruşdan keyin şahar Fransiya mandatidagi Togo tarkibiga kirgan. 1923-yil yanvarida Lomedagi ayollar qözğoloni, 1933-yil yanvarida soliq oşirilişiga qarşi tartibsizliklar bölgan.

1960-yil 27-aprelda mustaqil Togo Respublikasi poytaxtiga aylangan. 1975-yilda şaharda Afrika, Karib dengizi va Tinç okeani mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarga oid Lome konventsiyalari imzolangan.

Şahar Gvineya qöltiği sohilida, Togoning janubi-ğarbiy burçagida joylaşgan; ğarbiy çegarasi Gana bilan tutaşadi. Şahar çegarasi Gana bilan çegaragaça, markazdan bir neça yuz metr ğarbga çöziladi, u yerda Ganadagi Aflao şahri joylaşgan.

Iqlim haqidagi ma'lumotlar manbalarda farq qiladi. Inglizça manba tropik savanna iqlimini körsatib, yillik örtaça yoğinni 800–900 mm, yillik örtaça haroratni taxminan 26,9 °C deydi. Rus manbasi yillik yoğinni 600–800 mm, özbekça manba esa 755 mm deb yozadi.

2022-yilgi röyxatga köra şaharning aholisi 837 437 kişi, agglomeratsiyada esa 2 188 376 doimiy aholi bölgan. Çegaradoş agglomeratsiya aholisi 2020-yilda taxminan 2 million kişi deb baholangan. Aholi 1950-yilda 30 ming, 1960-yilda 80 ming, 1970-yilda 200 ming kişi bölgan.

Lome — Togoning asosiy porti. Port orqali qahva, kakao, kopra va palma yadrolari, özbekça manbaga köra fosforit, marmar va paxta ham çiqariladi. Şaharda neftni qayta işlaş va metallurgiya zavodlari, issiqlik elektrostansiyasi bor. 1968-yilda çuqur suvli port qurilib, uning quvvati yiliga 3 million tonnagaça oşirilgan. Asosiy jamoat transporti — mototaksi. Şahar temir yöl bilan Palime, Sokode va Aneho bilan boğlangan; xalqaro aeroport şahardan 6 km uzoqlikda.

Şaharda Togo milliy muzeyi, Milliy kutubxona, Gvineya qöltiği xalqaro muzeyi, Mustaqillik monumenti, Hokimlik saroyi va neogotik uslubdagi Iso Qalbi sobori mavjud. «Respublika bulvari» sohil böyida joylaşgan; «Katta bozor» şaharning eng yirik bozoridir. Ta'lim muassasalari orasida universitet va Gyote instituti qayd etilgan. Şahar Taypey, Duysburg, Şençjen va Bey-Siti bilan qardoş.