Akkra

Akkra — Gana Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U Gvineya qöltiği sohilida joylaşgan, mamlakatning muhim savdo, sanoat va madaniy markazi hisoblanadi.

Şahar nomi akan tilidagi «Nkran» (çumolilar) sözidan kelib çiqqan (2- va 3-manbalar). Akkra örnida dastlab ga elatiga mansub qabilalardan birining qişloği bölgan. Şaharga asos solingan vaqt haqida manbalar turliça yozadi: Özbekça Vikipediya 16-asrni, rusça Vikipediya esa 15-asrni körsatadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 15-asrga kelib Akkra qirolligi Ayavaso şahridan turib atrofni boşqargan.

Dastlab Akkra eng yirik savdo markazi emas edi; Ada va Prampram portlari hamda içkaridagi Dodova va Akuse markazlari yirikroq bölgan. 17-asrda bu yerda yevropaliklar qal'alar qurdi: gollandlar Krevkyor (Aşar) qal'asini, inglizlar Jeyms qal'asini, daniyaliklar Kristiansborgni (rusça va inglizça manbalarga köra, ular dastlab şved bölgan deb ham yoziladi). 1677-yilda akvamu hukmdori Ansa Sasraku Akkraga hujum qilib, Ayavasoni vayron etgan va qirol Okay Koyni öldirgan.

1851-yildan boşlab Britaniya boşqa davlatlarning mulkini sotib ola boşladi: Daniya Kristiansborg va boşqa qal'alarini sotdi, Niderlandiya 1871-yilda oxirgi bölib çiqib ketdi. Inglizlar Akkrani 1874-yilda egalladi, 1877-yilda esa u Keyp-Kost örniga Britaniya Oltin Qirğoğining poytaxtiga aylandi; sabablardan biri Akkra iqlimining quruqroqligi edi. Özbekça Vikipediya bu davrni 1876–1957-yillar deb körsatadi. 1908-yilda vabo epidemiyasidan keyin şahar çegaralari kengaytirildi. Gubernator Gugisberg davrida 1923-yilda Korle laguni ustidan köprik qurildi, kasalxona va maktablar barpo etildi.

1957-yilda Kvame Nkruma Gananing birinçi boş vaziri bölgaç, Akkra uçun öz rivojlaniş rejasini tuzdi. Reja milliy ğurur uyĞotadigan inşootlarni qurişni közda tutgan edi, masalan, Mustaqillik maydoni.

Akkra mamlakat janubida, Gvineya qöltiği sohilidagi pasttekislikda joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, şahar savanna bilan qoplangan qirli tekislikning bir qismini egallaydi, iqlimi tropik musson iqlimi. Yomğirli mavsumlar — katta (aprel–iyun) va kiçik (oktyabr). Katta Akkra poytaxt okrugi sifatida ajratilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, şahar aholisi 1997-yilda 1,2 mln kişi edi. Rusça Vikipediyada 2012-yilgi röyxat böyiça 2 291 352 kişi körsatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 2021-yilgi röyxatda Akkra metropoliten okrugi (20,4 km²) aholisi 284 124, Katta Akkra viloyati aholisi esa 5,46 mln kişi bölgan. Raqamlar turliça, çunki şahar çegaralari va hisoblaş hududi har xil tuşuniladi. Katta Akkra aglomerasiyasida taxminan 4 mln kişi yaşaydi. Aholining 56 foizi 24 yoşgaça.

Akkra — transport yöllari tuguni; unda port, xalqaro aeroport va Tema, Sekondi-Takoradi hamda Kumasi bilan temir yöl aloqasi bor. Şaharda oziq-ovqat, töqimaçilik, metallsozlik korxonalari va elektr uskunalari zavodi faoliyat yuritadi; oltin va kumuşdan zargarlik buyumlari kustar usulda yasaladi. Fond birjasi (GSE) mavjud. Şahar metropoliten hududidagi yöllar uzunligi 1117 km.

Şaharda universitet, Fanlar Akademiyasi (1961), yirik milliy muzey, musiqa va drama maktabi, doimiy dramatik studiya hamda kinofilm işlab çiqaruvçi korporatsiya bor. Rusça Vikipediyada milliy muzey (1957), milliy teatr, Makola bozori, Gana-Pleyxaus drama teatri va Aburi botanika boği tilga olinadi. Örta asrlarda qurilgan qal'alar saqlanib qolgan: Aşar (1605), Jeyms (1673) va Kristiansborg (1657–1659).