Ğanijon Toşmatov
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 588–589-b. — ziyouz.com
Toşmatov Ğanijon (1913.27.6, Asaka — 1994.14.2, Toşkent) — sozanda (ğijjak), bastakor. Özbekiston xalq artisti (1973). Sozandalikni dastlab otasi T. Şomatov, akalari Karimşer, Abdulla va Muhammadalilar, keyinçalik S. Siddiqovdan, kuy bastalaşni T. Jalilovdan örgangan. Toşkent konservatoriyasining tayyorlov kursida öqigan (1947—49). T. dastlab mohir sozanda sifatida tanilgan. Andijon (1932— 34), Farğona musiqali teatrlarida sozanda va musiqa rahbari (1934—39), Muqimiy teatri (1939— 46), Özbekiston radioqömitasi xalq çolğu asboblari orkestrida sozandakonsertmeyster (1946—67) va rahbar (1949—53) bölib işlagan. «Uşşoq», «Segoh», «Nasri Segoh», «Dugoh», «Farğona Buzrugi», «Surnay Buzrugi», «Çapandozi Bayot» kabi önlab maqom yöllari, «Yalang davron», «Nisor», «Munojot», «Tanavor», «Tong otgunça» kabi xalq kuylarini, özi bastalagan «Kezarman», «Guljamol» va b. murakkab asarlarni ijro etgan. T. Özbekiston radiosida Uyğur ansambli (1967—78), Özbek xalq etnografik ansambli (1978—79), «Dutorçi qizlar ansambli»ning taşkilotçisi va badiiy rahbari (1979—94, 1996 y.dan T. nomida), «Maqom» ansambli badiiy rahbari (1987—88) bölib, özbek mumtoz musiqasi rivojiga katta hissa qöşgan. T. unutilib ketgan köplab aşula, yalla, laparlarni tiklab, konsert dasturlarini boyitgan. Bastakorlikni Farğona teatrida boşlagan. «Layli va Majnun» (1935), «Farhod va Şirin» (1936) kabi spektakllarga uning kuylari kiritilgan. Keyinçalik B. Zeydman bilan hamkorlikda «Qari qiz» (T. Töla librettosi, 1965) musiqali dramasini yaratgan. Ijodida özbek va uyğur xalqlari musiqa merosi an'analarini uyğunlaştirib, 400 ga yaqin asar (asosan, qöşiq, yalla, çolğu kuy va aşula)larida öziga xos qurama uslub yaratişga muvaffaq bölgan. «Istadim», «Ey, begim», «Qora zulfing» (Navoiy şe'rlari), «Hayhay sanam», «Uldiroyin dermisan» (Maşrab), «Menga nomehribon böldi» (Huvaydo), «Dedimki» (Bedil) kabi aşulalari keng tarqalgan. Uyğur ansabli uçun kuy va qöşiqlar («Uyğur qizlari» va b.), «Andijon sanami» nomli 3 qismli vokalraqs syuita yaratgan. Uyğur 12 muqomini tiklaşda faol qatnaşgan. T. 1930-y. lardan Yusufjon qiziq, J. Sultonov va boşqalar bilan askiya janrining ustalaridan bölib, uning ommaviylaşuviga hissa qöşgan. T. ijrolari Özbekiston radio va televideniyesi fono va videojamğarmalariga, gramplastinkaga yozilgan. «Özbektelefilm» studiyasida T. ijodiga bağişlantan film yaratilgan (1991).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОШМАТОВ Ғанижон (1913.27.6, Асака — 1994.14.2, Тошкент) — созанда (ғижжак), бастакор. Ўзбекистон халқ артисти (1973). Созандаликни дастлаб отаси Т. Шоматов, акалари Каримшер, Абдулла ва Муҳаммадалилар, кейинчалик С. Сиддиқовдан, куй басталашни Т. Жалиловдан ўрганган. Тошкент консерваториясининг тайёрлов курсида ўқиган (1947—49). Т. дастлаб моҳир созанда сифатида танилган. Андижон (1932— 34), Фарғона мусиқали театрларида созанда ва мусиқа раҳбари (1934—39), Муқимий театри (1939— 46), Ўзбекистон радиоқўмитаси халқ чолғу асбоблари оркестрида созандаконцертмейстер (1946—67) ва раҳбар (1949—53) бўлиб ишлаган. «Ушшоқ», «Сегоҳ», «Насри Сегоҳ», «Дугоҳ», «Фарғона Бузруги», «Сурнай Бузруги», «Чапандози Баёт» каби ўнлаб мақом йўллари, «Яланг даврон», «Нисор», «Муножот», «Танавор», «Тонг отгунча» каби халқ куйларини, ўзи басталаган «Кезарман», «Гулжамол» ва б. мураккаб асарларни ижро этган. Т. Ўзбекистон радиосида Уйғур ансамбли (1967—78), Ўзбек халқ этнографик ансамбли (1978—79), «Дуторчи қизлар ансамбли»нинг ташкилотчиси ва бадиий раҳбари (1979—94, 1996 й.дан Т. номида), «Мақом» ансамбли бадиий раҳбари (1987—88) бўлиб, ўзбек мумтоз мусиқаси ривожига катта ҳисса қўшган. Т. унутилиб кетган кўплаб ашула, ялла, лапарларни тиклаб, концерт дастурларини бойитган. Бастакорликни Фарғона театрида бошлаган. «Лайли ва Мажнун» (1935), «Фарҳод ва Ширин» (1936) каби спектаклларга унинг куйлари киритилган. Кейинчалик Б. Зейдман билан ҳамкорликда «Қари қиз» (Т. Тўла либреттоси, 1965) мусиқали драмасини яратган. Ижодида ўзбек ва уйғур халқлари мусиқа мероси анъаналарини уйғунлаштириб, 400 га яқин асар (асосан, қўшиқ, ялла, чолғу куй ва ашула)ларида ўзига хос қурама услуб яратишга муваффақ бўлган. «Истадим», «Эй, бегим», «Қора зулфинг» (Навоий шеърлари), «Ҳайҳай санам», «Улдиройин дермисан» (Машраб), «Менга номеҳрибон бўлди» (Ҳувайдо), «Дедимки» (Бедил) каби ашулалари кенг тарқалган. Уйғур ансабли учун куй ва қўшиқлар («Уйғур қизлари» ва б.), «Андижон санами» номли 3 қисмли вокалрақс сюита яратган. Уйғур 12 муқомини тиклашда фаол қатнашган. Т. 1930-й. лардан Юсуфжон қизиқ, Ж. Султонов ва бошқалар билан аския жанрининг усталаридан бўлиб, унинг оммавийлашувига ҳисса қўшган. Т. ижролари Ўзбекистон радио ва телевидениеси фоно ва видеожамғармаларига, грампластинкага ёзилган. «Ўзбектелефильм» студиясида Т. ижодига бағишлантан фильм яратилган (1991).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.