Ğanijon Toşmatov

Ğanijon Toşmatov (1913 — 1994) — özbek sozandasi (ğijjakçi), bastakor va askiyaçi, ansambllar rahbari. 1973-yilda Özbekiston xalq artisti unvonini olgan. ÖzME'ga köra, u 1913-yil 27-iyunda Asakada tuğilgan va 1994-yil 14-fevralda Toşkentda vafot etgan. Özbekça Vikipediyaning kiriş qismida tuğilgan kuni 22-iyun deb ham berilgan.1

Özbekça Vikipediyaga köra, Ğanijon sozanda Toşmat Şomatov oilasining kenja farzandi bölgan. Musiqaga oilada oşno bölgan: dastlab otasidan, söng akalari Karimşer, Abdulla va Muhammadalidan, keyinroq S. Siddiqovdan sozandalik sirlarini örgangan, kuy yaratişni esa T. Jalilovdan saboq olib egallagan. 1947–1949-yillarda Toşkent konservatoriyasi qoşidagi tayyorlov kursida tahsil olgan.

Toşmatov avvalo mohir ijroçi sifatida taniqli bölgan. ÖzME'ga köra, 1932–1934-yillarda Andijon, 1934–1939-yillarda Farğona musiqali teatrlarida sozanda va musiqa rahbari, 1939–1946-yillarda Muqimiy nomidagi teatrda işlagan. 1946–1967-yillarda Özbekiston radiosi qoşidagi xalq çolğu asboblari orkestrida sozanda-konsertmeyster bölgan, 1949–1953-yillarda bu orkestrga boşçilik qilgan. Uning repertuarida «Uşşoq», «Segoh», «Dugoh», «Çapandozi Bayot» kabi maqom yöllari, «Nisor», «Munojot», «Tanavor» singari xalq kuylari, şuningdek, özi bastalagan murakkab asarlar bölgan.

Toşmatov bir neça ansamblni tuzgan va ularga rahbarlik qilgan: radiodagi Uyğur ansambli (1967–1978), Özbek xalq etnografik ansambli, «Dutorçi qizlar» ansambli va «Maqom» ansambli. ÖzME'ga köra, 1996-yildan «Dutorçi qizlar» ansambli uning nomi bilan ataladi. U unutila boşlagan aşula, yalla va laparlarni qayta tiklab sahnaga olib çiqqan.

Bastakorlik faoliyati Farğona teatrida boşlangan: «Layli va Majnun» (1935) va «Farhod va Şirin» (1936) spektakllariga uning kuylari kiritilgan. B. Zeydman bilan birgalikda «Qari qiz» musiqali dramasini (1965) yozgan. ÖzME'ga köra, u 400 ga yaqin qöşiq, yalla, aşula va çolğu kuyini yaratgan; ularda özbek va uyğur musiqasi an'analarini qöşib, öziga xos uslub hosil qilgan. Navoiy, Boborahim Maşrab, Huvaydo va Bedil ğazallariga bastalangan «Istadim», «Qora zulfing», «Uldiroyin dermisan», «Dedimki» kabi aşulalari ommalaşgan. Uyğur ansambli uçun qöşiqlar va «Andijon sanami» vokal-raqs syuitasini yaratgan, uyğur «Ön ikki muqom»ini tiklaş işida qatnaşgan.

1930-yillardan Toşmatov Yusufjon qiziq va J. Sultonov kabi ustalar bilan askiya aytib, bu janrning keng tarqalişiga hissa qöşgan. Uning ijrolari radio va televideniye fondlariga, gramplastinkalarga yozib olingan, 1991-yilda «Özbektelefilm» uning ijodi haqida film suratga olgan. Özbekça Vikipediyaga köra, uning farzandlari orasida opera xonandasi Mansur Toşmatov ham bor.