Asaka

Asaka (1937—1991-yillarda Leninsk) — Andijon viloyatidagi şahar, Asaka tumanining ma'muriy markazi. Viloyatning Andijondan keyingi yirik industrial şahri hisoblanadi.

Şahar nomining kelib çiqişi haqida turli fikrlar bor. Professor T. Şirinov nomni Farğonada miloddan avvalgi 6–5-asrlarda yaşagan sak qabilalari bilan boğlaydi: „asvaka“ — ot, „assaka“ — otliqlar ma'nosini bildirgan. Arxeolog B. Matboboyev bu fikrni vodiyning şarqiy qismida topilgan toşlardagi otlar tasviri bilan asoslaşga harakat qilgan. Toponomist S. Qorayev Asaka tumanidagi Axtaçi qişloği nomi möğulça bölib, ot tabibi, otboqar ma'nosini anglatişini ta'kidlagan. 1997-yilda şaharning 60 yilligi munosabati bilan şaharga kirişdagi maydonda tulpor otning ramziy haykalçasi örnatilgan.

Asakaning qadimgi davr tarixi böyiça arxeologik tadqiqotlar olib borilmagan, deb yoziladi özbekça manbada. Rus tilidagi manbada esa tuman hududida 13 ta arxeologik yodgorlik borligi, eng qadimgisi Mozortepa miloddan avvalgi 3–1-asrlarga oid ekani aytiladi. Şahar 19-asr tarixçisi Avaz Muhammad Attorning „Tarixi jahonnoma“ va „Tarixi Xöqand“ asarlarida tilga olingan; unga köra, Xudoyorxon bu yerda qal'a qurdirgan. 18-asr oxirida qurilgan Şahrixonsoy kanali şahar rivojiga katta ta'sir körsatgan.

1899-yilda Toşkent — Andijon temir yöli qurilişi munosabati bilan Asakaga temir yöl şoxobçasi ötkazildi; şundan söng yevropaliklar va mahalliy boylar sanoat korxonalarini qura boşladi. 20-asr boşida Asakada 2 ming kişi yaşagan, paxta tozalaş va yoğ zavodlari bölgan. Sovet davrida joy Zelensk deb atalgan; 1937-yilda şahar maqomi berilib, Leninsk deb özgartirilgan. 1991-yilda tarixiy nomi qaytarildi. Rus tilidagi manbaga köra, 2010-yil 19-noyabrda şahar hududi Asaka tumani bilan birlaştirilgan.

Uruşdan keyingi yillarda neft va gaz konlari bilan boğliq omborxonalar qurildi, 1947-yilda Polvontoş — Asaka gaz quvuri yotqizildi. 1994-yilda „ÖzDEUavto“ qöşma korxonasi qurilişi boşlanib, zavod 1996-yil 19-iyulda tantanali oçildi.

Şahar Şahrixonsoy sohilida, dengiz sathidan 495 m balandlikda joylaşgan. Andijon şahrigaça masofa 16 km deb körsatiladi (inglizça manbada yöl böylab 22 km). Şahar Marğilon, Farğona va Andijonga boradigan avtomobil yöllari kesişgan joyda, Andijon — Qöqon temir yöli liniyasida joylaşgan. Şahar hududida Şahrixonsoyning boş töğoni bor. Iyulning örtaça temperaturasi 26°, yanvarniki −2,9° atrofida.

Aholisi 2000-yilda 52,8 ming kişi bölgan. Inglizça manbaga köra, 2016-yilda 62 200 kişi; rus tilidagi manbada esa taxminan 107 000 kişi deyiladi (bu raqam şahar tuman bilan birlaştirilgandan keyingi hududga tegişli bölişi mumkin, manbada izoh berilmagan).

Asaka Özbekiston avtomobilsozlik sanoati markazi hisoblanadi. Asosiy korxona — avtomobil zavodi (dastlab UzDaewooAuto, 2008-yildan GM Uzbekistan, hozirgi „UzAvto Motors“). 2000-yil ma'lumotiga köra, uning uluşi şahar sanoat mahsulotining 92,3% ini, viloyat sanoatining 55,2% ini taşkil etgan. Şuningdek, „ÖzDongVong“, „Anzis“, Italiya bilan hamkorlikdagi „FAM“ (makaron), paxta tozalaş, yoğ-moy, temir-beton, quriliş materiallari va kislorod zavodlari bor. 2000-yilda 12 yirik sanoat korxonasi va 510 dan ziyod kiçik va örta biznes subyekti faoliyat körsatgan. Şahar yaqinida neft va tabiiy gaz qazib olinadi.

Şaharda Toşkanboy Egamberdiyev nomidagi madaniyat va istirohat boği bor. Boğda Asakada yaşab ötgan avliyo Xoja Abdulloh Tuğdor qabri örnida maqbara qurilgan; u ziyoratgoh hisoblanadi. Rus tilidagi manbada Tillaxon masjidi (1880), Ahmadali Maxdum masjidi (1939), Xolid ibn Validi masjidi (2004), hammom binosi (1932), ölkaşunoslik muzeyi binosi (1944) va boşqa obyektlar keltirilgan.

Asaka teatri 1932-yilda havaskor yoşlarning „Kök köylak“ truppasi asosida taşkil etilgan, 1935—1939-yillarda viloyat musiqali drama teatri deb atalgan; 1939-yilda tarqatilib, uruşdan keyin qayta şakllangan, 1959-yilda „xalq teatri“ga aylantirilgan. 2000-yilda şaharda 2 kinoteatr, madaniyat uyi, 15 kutubxona, 3 stadion bölgan; „Asaka oqşomi“ gazetasi çiqadi. Ta'lim muassasalari: maktablar, gimnaziya, akademik litsey va kollejlar.