Asaka

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 677–679-b. — ziyouz.com

Asaka (1937 - 1991 y.larda Leninsk) — Andijon viloyatidagi şahar (1937 y.dan). Asaka tumanining ma'muriy markazi. Andijon — Toşkent t.y. dagi Asaka st-yasidan 4 km. Marğilon, Farğona va Andijonga boradigan avtomobil yöllari kesişgan joyda. A.dan Andijon ş.gaça 16 km. Şahar adirlar yoqalab oqayotgan Şahrixonsoy sohilida, dengiz sathidan 495 m balandlikda joylaşgan. Uning yon atrofini paxta dalalari, yon-bağirlarini boğlardan iborat adirlar örab turadi. Iyulning örtaça t-rasi 26, G, yanv.niki — 2,9°. Viloyatning Andijondan keyingi yirik industrial şahri. Aholisi 52,8 ming kişi (2000).

Şahar nomining kelib çiqişi haqida turli fikrlar bor. Ayrim tadqiqotçilar (prof. T. Şirinov) «Asaka» nomini Farğonada mil.av. 6—5-a.larda yaşagan sak kabilalari b-n boğlaydi. Çunki bu qabila ba'zi joylarda «assakenlar» nomi b-n ham yuritilgan. Ularda «asvaka» — ot, «as-saka» — otliqlar ma'nosini bildirgan. Arxeolog B. Matboboyev yuqoridagi fikrni vodiyning şarqiy qismida topilgan toşlardagi otlar tasviri b-n asoslaşga harakat qilgan va şu joylarda nasldor otlar yetiştirilgan degan fikrni ilgari surgan. Toponomist olim S. Qorayev Asaka tumanidagi «Axtaçi» qişloği nomi möğulça bölib, ot tabibi (sinçi), otboqar degan ma'noni bildirişini ta'kidlab, yuqoridagi mulohazalarni birmunça tasdiqlaydi. Şularga asoslanib A. şahrining 60 yilligi (1997) munosabati b-n katta yöl yoqasidan şaharga kiraverişdagi maydonda tulpor otning ramziy haykalçasi qöyildi.

A. şahrining qad. davr tarixi b-n boğliq arxeologik tadqiqotlar olib borilmagan. Umuman A.ning qad. tarixi Farğona vodiysining Axsi, Quva, Andijon kabi qad. şaharlari atrofidagi qişloqlari tarixi b-n bevosita boğliq.

A. 19-a. tarixçisi Avaz Muhammad Attorning «Tarixi jahonnoma» va «Tarixi Xöqand» asarlarida tilga olingan. Uning yozişiça, A. şahri hududida Xudoyorxon qal'a qurdirgan va bu yerda xonning dala hovlisi ham bölgan. 18- a. oxirida qurilgan Şahrixonsoy kanali şaharning rivojlanişida katta ahamiyatga ega böldi. 1899 y. Toşkent — Andijon t.y. qurilişi munosabati b-n A.ga uz. 4 km li t.y. şoxobçasi ötkazildi. Şundan söng A.da yevropalik, xususan rus va mahalliy boylar sanoat korxonalarini qura boşladilar. 20-a. boşlarida A.da 2 ming kişi yaşagan. Paxta tozalaş va yoğ z-dlari bölgan. Aholining asosiy qismi mayda hunarmandçilik b-n şuğullangan.

1946 y.da motor ta'mirlaş z-di qurib bitkaziddi. Yoğ-moy z-dida issiqlik elektr markazi işga tuşdi. Uruşdan keyingi yillarda A. yaqinidagi Andijon va Polvontoş neft konlari, Xöjaobod gaz koni munosabati b-n A. şahar sanoat korxonalari salmoği ortdi. Yuqoridagi konlarni maxsus uskuna va texnika jihozlari b-n ta'minlovçi omborxonalar qurildi. Polvontoş — Asaka gaz kuvuri yotqizildi (1947). 60-y.dan şahar sanoa-ti korxonalari q.x. mahsulotlarini qayta işlaşga ixtisoslaşa boşladi. 70 —90- y.larda töqimaçilik korxonasi (hoz. «Asakatöqimaçi» aksiyadorlik jamiyati), paxta tozalaş z-dlari, elektrotexnika, avtomobil tuzatiş korxonalari qurildi.

1994 y. noyabrda «ÖzDEUavto» qöşma korxonasi inşootlari qurilişi boşlanib, korxona 2 yilda işga tuşirildi: 1996 y. 19 iyulda z-dning tantanali oçiliş marosimida Özbekiston Respublikasi Prezidenta Islom Karimov, DEU korporatsiyasining Prezidenti Kim U Jung janoblari taşrif buyurdilar. Korxonadan jahon bozori talablariga javob bera oladigan, yoqilğini kam sarflaydigan ixçam, çiroyli, qulay bölgan «Damas», «Tiko», «Neksiya» avtomobillari çiqarila boşladi (q. Avtomobil, Asaka avtomobil zavodi). «ÖzDEUavto» qöşma korxonasining salmoği Asaka ş. sanoat korxonalari mahsulotlarining 92,3% ga, Andijon viloyat sanoat korxonalari mahsulotlarining 55,2% ga töğri keladi. Bundan taşqari şaharda «ÖzDEUavto» qöşma korxonasi uçun butlovçi qismlar işlab çiqaruvçi «ÖzDong-Vong» qöşma korxonasi, «Anzis» z-di, şuningdek Italiya b-n hamkorliqda makaron işlab çiqaruvçi «FAM» qöşma korxonasi bor. A.da hammasi bölib 12 yirik sanoat korxonasi işlaydi; 510 dan ziyod kiçik va örta biznes b-n şuğullanuvçi xususiy firma faoliyat körsatadi (2000).

A. sanoati rivojlanişi b-n birga har jihatdan qayta qurilmoqda: yangi köçalar oçilmoqda, yöllar qurilmoqaa. Xonobod—Asaka suv quvuri yotqizildi. Şaharda Toşkanboy Egamberdiyev nomidagi madaniyat va istirohat boği bor. Boğning eng törida A.da yaşab ötgan avliyolardan Xoja Abdulloh Tuğdor qabri örnida maqbara qurildi. Bu joy ziyoratgoh, muqaddas maskan hisoblanadi. Ziyoratgoh yaqinida Şahrixonsoyning boş töğoni joylaşgan. Şu yerdan Oxunboboyev soyiga, Asaka taşlamasi kanali va bir neça ariqlarga suv taqsimlanadi.

A.da 2000 y.da maişiy xizmat kasb-hunar kolleji qurilib işga tuşdi. 1999/2000 öquv yilida 10 umumiy ta'lim maktabi, gimnaziya, akademik litsey, kollejda 12 mingdan ortiq öquvçi öqidi; 22 bolalar boğça va yaslilari, 4 kasalxona, salomatlik markazi, poliklinika va ambulatoriya işladi. Şaharda 2 kinoteatr, madaniyat uyi, 2 klub, 15 kutubxona, 3 stadion bor. 16 fuqarolar yiğini taşkil etilgan (2000). Asaka — Andijon, Asaka — Farğona yönalişida avtobus qatnaydi. «Asaka oqşomi» şahar gaz. çiqadi.

Asaka teatri — 1932 y. havaskor yoşlarning «Kök köylak» truppasi asosida taşkil etilgan. 1935—39 y.lar viloyat musiqali drama teatri deb nomlangan. Teatr jamoasi turli davrlarda işlagan san'atkorlar: Zulunbek Mamadaliyev (rejissyor), Ğanijon Toşmatov, Yusufjon Dadajonov, Qahramon Yölçiyev, Ğulomjon Röziboyev (musiqa rahbarlari), Mamanurqori Dolixöjayev, Abduraim Matkarimov, Halimaxon Dadajonova (aktyorlar), Tursunxon Akbarova, Oyşaxon Usmonova, Habibaxon Oxunova, Tursunboy Yusupov (xonandalar), Şirmonxon Ğoziyeva, Oydin Akbarova (raqqosalar) va b. Repertuarlarida «Halima», «Nurxon», «Gulsara», «Farhod va Şirin» kabi mumtoz sahna asarlari bor edi. 1939 y. teatr jamoasi tarqatib yuborildi. Uruşdan keyingi dastlabki yillarda yana şakllandi va «Neftçilar» klubida faoliyat körsatdi. 1959 y.da teatr «xalq teatri»ga aylantirildi.

Ad.: Rahmonov Sobirjon, Asaka, T., 1999.

Ötkirbek Sulaymonov.

Q.: Avtomobil, Asaka avtomobil zavodi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ACAKA (1937 - 1991 й.ларда Ленинск) — Андижон вилоятидаги шаҳар (1937 й.дан). Асака туманининг маъмурий маркази. Андижон — Тошкент т.й. даги Асака ст-ясидан 4 км. Марғилон, Фарғона ва Андижонга борадиган автомобиль йўллари кесишган жойда. А.дан Андижон ш.гача 16 км. Шаҳар адирлар ёқалаб оқаётган Шаҳрихонсой соҳилида, денгиз сатҳидан 495 м баландликда жойлашган. Унинг ён атрофини пахта далалари, ён-бағирларини боғлардан иборат адирлар ўраб туради. Июлнинг ўртача т-раси 26, Г, янв.ники — 2,9°. Вилоятнинг Андижондан кейинги йирик индустриал шаҳри. Аҳолиси 52,8 минг киши (2000).

Шаҳар номининг келиб чиқиши ҳақида турли фикрлар бор. Айрим тадқиқотчилар (проф. Т. Ширинов) «Асака» номини Фарғонада мил.ав. 6—5-а.ларда яшаган сак кабилалари б-н боғлайди. Чунки бу қабила баъзи жойларда «ассакенлар» номи б-н ҳам юритилган. Уларда «асвака» — от, «ас-сака» — отлиқлар маъносини билдирган. Археолог Б. Матбобоев юқоридаги фикрни водийнинг шарқий қисмида топилган тошлардаги отлар тасвири б-н асослашга ҳаракат қилган ва шу жойларда наслдор отлар етиштирилган деган фикрни илгари сурган. Топономист олим С. Қораев Асака туманидаги «Ахтачи» қишлоғи номи мўғулча бўлиб, от табиби (синчи), отбоқар деган маънони билдиришини таъкидлаб, юқоридаги мулоҳазаларни бирмунча тасдиқлайди. Шуларга асосланиб А. шаҳрининг 60 йиллиги (1997) муносабати б-н катта йўл ёқасидан шаҳарга кираверишдаги майдонда тулпор отнинг рамзий ҳайкалчаси қўйилди.

А. шаҳрининг қад. давр тарихи б-н боғлиқ археологик тадқиқотлар олиб борилмаган. Умуман А.нинг қад. тарихи Фарғона водийсининг Ахси, Қува, Андижон каби қад. шаҳарлари атрофидаги қишлоқлари тарихи б-н бевосита боғлиқ.

А. 19-а. тарихчиси Аваз Муҳаммад Атторнинг «Тарихи жаҳоннома» ва «Тарихи Хўқанд» асарларида тилга олинган. Унинг ёзишича, А. шаҳри ҳудудида Худоёрхон қалъа қурдирган ва бу ерда хоннинг дала ҳовлиси ҳам бўлган. 18- а. охирида қурилган Шаҳрихонсой канали шаҳарнинг ривожланишида катта аҳамиятга эга бўлди. 1899 й. Тошкент — Андижон т.й. қурилиши муносабати б-н А.га уз. 4 км ли т.й. шохобчаси ўтказилди. Шундан сўнг А.да европалик, хусусан рус ва маҳаллий бойлар саноат корхоналарини қура бошладилар. 20-а. бошларида А.да 2 минг киши яшаган. Пахта тозалаш ва ёғ з-длари бўлган. Аҳолининг асосий қисми майда ҳунармандчилик б-н шуғулланган.

1946 й.да мотор таъмирлаш з-ди қуриб битказидди. Ёғ-мой з-дида иссиқлик электр маркази ишга тушди. Урушдан кейинги йилларда А. яқинидаги Андижон ва Полвонтош нефть конлари, Хўжаобод газ кони муносабати б-н А. шаҳар саноат корхоналари салмоғи ортди. Юқоридаги конларни махсус ускуна ва техника жиҳозлари б-н таъминловчи омборхоналар қурилди. Полвонтош — Асака газ кувури ётқизилди (1947). 60-й.дан шаҳар саноа-ти корхоналари қ.х. маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослаша бошлади. 70 —90- й.ларда тўқимачилик корхонаси (ҳоз. «Асакатўқимачи» акциядорлик жамияти), пахта тозалаш з-длари, электротехника, автомобиль тузатиш корхоналари қурилди.

1994 й. ноябрда «ЎзДЭУавто» қўшма корхонаси иншоотлари қурилиши бошланиб, корхона 2 йилда ишга туширилди: 1996 й. 19 июлда з-днинг тантанали очилиш маросимида Ўзбекистон Республикаси Президента Ислом Каримов, ДЭУ корпорациясининг Президенти Ким У Жунг жаноблари ташриф буюрдилар. Корхонадан жаҳон бозори талабларига жавоб бера оладиган, ёқилғини кам сарфлайдиган ихчам, чиройли, қулай бўлган «Дамас», «Тико», «Нексия» автомобиллари чиқарила бошлади (қ. Автомобиль, Асака автомобиль заводи). «ЎзДЭУавто» қўшма корхонасининг салмоғи Асака ш. саноат корхоналари маҳсулотларининг 92,3% га, Андижон вилоят саноат корхоналари маҳсулотларининг 55,2% га тўғри келади. Бундан ташқари шаҳарда «ЎзДЭУавто» қўшма корхонаси учун бутловчи қисмлар ишлаб чиқарувчи «ЎзДонг-Вонг» қўшма корхонаси, «Анзис» з-ди, шунингдек Италия б-н ҳамкорлиқда макарон ишлаб чиқарувчи «ФАМ» қўшма корхонаси бор. А.да ҳаммаси бўлиб 12 йирик саноат корхонаси ишлайди; 510 дан зиёд кичик ва ўрта бизнес б-н шуғулланувчи хусусий фирма фаолият кўрсатади (2000).

А. саноати ривожланиши б-н бирга ҳар жиҳатдан қайта қурилмоқда: янги кўчалар очилмоқда, йўллар қурилмоқаа. Хонобод—Асака сув қувури ётқизилди. Шаҳарда Тошканбой Эгамбердиев номидаги маданият ва истироҳат боғи бор. Боғнинг энг тўрида А.да яшаб ўтган авлиёлардан Хожа Абдуллоҳ Туғдор қабри ўрнида мақбара қурилди. Бу жой зиёратгоҳ, муқаддас маскан ҳисобланади. Зиёратгоҳ яқинида Шаҳрихонсойнинг бош тўғони жойлашган. Шу ердан Охунбобоев сойига, Асака ташламаси канали ва бир неча ариқларга сув тақсимланади.

А.да 2000 й.да маиший хизмат касб-ҳунар коллежи қурилиб ишга тушди. 1999/2000 ўқув йилида 10 умумий таълим мактаби, гимназия, академик лицей, коллежда 12 мингдан ортиқ ўқувчи ўқиди; 22 болалар боғча ва яслилари, 4 касалхона, саломатлик маркази, поликлиника ва амбулатория ишлади. Шаҳарда 2 кинотеатр, маданият уйи, 2 клуб, 15 кутубхона, 3 стадион бор. 16 фуқаролар йиғини ташкил этилган (2000). Асака — Андижон, Асака — Фарғона йўналишида автобус қатнайди. «Асака оқшоми» шаҳар газ. чиқади.

Асака театри — 1932 й. ҳаваскор ёшларнинг «Кўк кўйлак» труппаси асосида ташкил этилган. 1935—39 й.лар вилоят мусиқали драма театри деб номланган. Театр жамоаси турли даврларда ишлаган санъаткорлар: Зулунбек Мамадалиев (режиссёр), Ғанижон Тошматов, Юсуфжон Дадажонов, Қаҳрамон Йўлчиев, Ғуломжон Рўзибоев (мусиқа раҳбарлари), Маманурқори Долихўжаев, Абдураим Маткаримов, Ҳалимахон Дадажонова (актёрлар), Турсунхон Акбарова, Ойшахон Усмонова, Ҳабибахон Охунова, Турсунбой Юсупов (хонандалар), Ширмонхон Ғозиева, Ойдин Акбарова (раққосалар) ва б. Репертуарларида «Ҳалима», «Нурхон», «Гулсара», «Фарҳод ва Ширин» каби мумтоз саҳна асарлари бор эди. 1939 й. театр жамоаси тарқатиб юборилди. Урушдан кейинги дастлабки йилларда яна шаклланди ва «Нефтчилар» клубида фаолият кўрсатди. 1959 й.да театр «халқ театри»га айлантирилди.

Ад.: Раҳмонов Собиржон, Асака, Т., 1999.

Ўткирбек Сулаймонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.