Gastrit
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 101–102-b. — ziyouz.com
Gastrit (yun. gaster — me'da, oşqozon) — me'da şilliq qavatining yalliğlanişi; köpinça me'daning sekret (me'da şirasi ajralişi) va harakat faoliyatining izdan çiqişi b-n birga keçadi. Odamlarda notöğri ovqatlaniş, spirtli içimliklarga ruju qiliş, aççiq va şör narsalarni muntazam iste'mol qiliş, ovqatdan zaharlaniş, bilar-bilmas turli dorilar qabul qiliş, allergiya, Helicobacter pylori mikrobi va b. sabab böladi. Kasallikning keçişiga qarab ötkir va surunkali G. farq qilinadi. Ötkir G.da töş ostida noxuş oğriq seziladi, qorin dam böladi, köngil ayniydi, oğiz bemaza böladi va h.k. Ba'zan bemorning tinkasi quriydi, t-rasi kötariladi, qayt qiladi; qorin quldiraşi va iç ketişi mumkin. Ötkir G.ning ayrim belgilari ötkir appenditsit, xoletsistit, pankreatit va b. kasalliklarda ham kuzatiladi, şuning uçun darhol vraçga murojaat etiş zarur. Bemor parhez va vraç buyurganlariga vaqtida amal qilsa tezda tuzalib ketadi, aks holda kasallik surunkali tuye oladi. Surunkali G. ovqatlaniş tarzining muntazam buzilişi, öz vaktida ovqat yemaslik yoki bir ötirişda meyoridan ortiq ovqat yeyiş, nuqul quruq yoki aççiq, issiq, şör ovqatlar iste'mol qiliş va b. tufayli yuzaga keladi. Köpinça ruhiy toliqiş, spirtli içimliklar va tamakining zararli ta'sirida, şuningdek ayrim dorilar (aspirin, butadion)ni muntazam pala-partiş içib yuriş natijasida ham vujudga kelişi mumkin. Bemor tişlarining yökligi yoki kasalligi, murtak bezi, öt pufagi, me'da osti bezining surunkali yalliğlanişi ham kasallik avj olişiga olib keladi. Me'da sekretor faoliyatining holatiga qarab giperatsid yoki gipoatsid (me'da şirasi ajralişi sekretor va kislotaliligining ortişi yoki kamayişi) G. farq qilinadi. Surunkali G.ning belgilari ham ötkir G.ga öxşaş böladi, lekin bunda kasallik tezda ötib ketmay uzoq çöziladi, köpinça bemorning içi buziladi (dam iç ketadi, dam qabziyat kuzatiladi), tili karaş boylaydi. Kasallik zöriqqanda uning alomatlari avj oladi. Surunkali G. vaqt-vaqti b-n (bahor va kuz kezlari) quzib turişi mumkin. G. b-n oğrigan bemorlar oilaviy vraç nazoratida bölişi lozim. Parhezga rioya qiliş, fizioterapiya muolajalari, doridarmon, mineral suvlar, şuningdek sanatoriy-kurortlarda davolaniş kerak. Hayvonlarda ovqatlaniş rejimining buzilişi yoki ularga buzilgan yem-xaşak, iflos suv berilişi, zaharli öt yeb qöyişi, kimyoviy dorilarning notöğri qöllanişi natijasida paydo böladi. Kasal hayvon böşaşib qoladi, iştahasi pasayadi, oğiz şilliq pardasi quriydi, sarğayadi, tili oqaradi, oğzidan qölansa hid keladi. Ba'zan harorati kötariladi, siydik miqdori kamayadi. G. b-n qattiq oğrigan hayvonlarda umuman böşaşişdan taşqari tomir urişi susayadi yoki bir tekis urmaydi, qon bosimi pasayadi. Qoramolning beli bukçayib qoladi, suti kamayadi, tişini ğijirlatadi, titraydi. Çöçqalar qornini yerga berib yotadi. Ot sovuq narsalar va devorni yalaydi. Davosi: kasallik sababi aniqlanib, bartaraf qilinadi, hayvon tinç qöyiladi, dastlabki 1—2 kun yarim oç qoldiriladi, iç suradigan dorilar içiriladi. Keyin hayvonni quvvatga kiritadigan dorilar beriladi. Kasalligi öz vaktida aniqlangan va vaktida davolangan hayvonlar 1—2 haftada tuzalib ketadi. Ularda G. kamdan-kam hollarda surunkali formata ötadi (u ötkir G.ning takrorlanişi oqibatida kelib çiqişi mumkin). Bunda kasallik uzoqqa çözilib ketmasligi uçun G.ni vaktida davolaş zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАСТРИТ (юн. gaster — меъда, ошқозон) — меъда шиллиқ қаватининг яллиғланиши; кўпинча меъданинг секрет (меъда шираси ажралиши) ва ҳаракат фаолиятининг издан чиқиши б-н бирга кечади. Одамларда нотўғри овқатланиш, спиртли ичимликларга ружу қилиш, аччиқ ва шўр нарсаларни мунтазам истеъмол қилиш, овқатдан заҳарланиш, билар-билмас турли дорилар қабул қилиш, аллергия, Helicobacter pylori микроби ва б. сабаб бўлади. Касалликнинг кечишига қараб ўткир ва сурункали Г. фарқ қилинади. Ўткир Г.да тўш остида нохуш оғриқ сезилади, қорин дам бўлади, кўнгил айнийди, оғиз бемаза бўлади ва ҳ.к. Баъзан беморнинг тинкаси қурийди, т-раси кўтарилади, қайт қилади; қорин қулдираши ва ич кетиши мумкин. Ўткир Г.нинг айрим белгилари ўткир аппендицит, холецистит, панкреатит ва б. касалликларда ҳам кузатилади, шунинг учун дарҳол врачга мурожаат этиш зарур. Бемор парҳез ва врач буюрганларига вақтида амал қилса тезда тузалиб кетади, акс ҳолда касаллик сурункали туе олади. Сурункали Г. овқатланиш тарзининг мунтазам бузилиши, ўз вактида овқат емаслик ёки бир ўтиришда меъёридан ортиқ овқат ейиш, нуқул қуруқ ёки аччиқ, иссиқ, шўр овқатлар истеъмол қилиш ва б. туфайли юзага келади. Кўпинча руҳий толиқиш, спиртли ичимликлар ва тамакининг зарарли таъсирида, шунингдек айрим дорилар (аспирин, бутадион)ни мунтазам пала-партиш ичиб юриш натижасида ҳам вужудга келиши мумкин. Бемор тишларининг йўклиги ёки касаллиги, муртак бези, ўт пуфаги, меъда ости безининг сурункали яллиғланиши ҳам касаллик авж олишига олиб келади. Меъда секретор фаолиятининг ҳолатига қараб гиперацид ёки гипоацид (меъда шираси ажралиши секретор ва кислоталилигининг ортиши ёки камайиши) Г. фарқ қилинади. Сурункали Г.нинг белгилари ҳам ўткир Г.га ўхшаш бўлади, лекин бунда касаллик тезда ўтиб кетмай узоқ чўзилади, кўпинча беморнинг ичи бузилади (дам ич кетади, дам қабзият кузатилади), тили караш бойлайди. Касаллик зўриққанда унинг аломатлари авж олади. Сурункали Г. вақт-вақти б-н (баҳор ва куз кезлари) қузиб туриши мумкин. Г. б-н оғриган беморлар оилавий врач назоратида бўлиши лозим. Парҳезга риоя қилиш, физиотерапия муолажалари, доридармон, минерал сувлар, шунингдек санаторий-курортларда даволаниш керак. Ҳайвонларда овқатланиш режимининг бузилиши ёки уларга бузилган ем-хашак, ифлос сув берилиши, заҳарли ўт еб қўйиши, кимёвий дориларнинг нотўғри қўлланиши натижасида пайдо бўлади. Касал ҳайвон бўшашиб қолади, иштаҳаси пасаяди, оғиз шиллиқ пардаси қурийди, сарғаяди, тили оқаради, оғзидан қўланса ҳид келади. Баъзан ҳарорати кўтарилади, сийдик миқдори камаяди. Г. б-н қаттиқ оғриган ҳайвонларда умуман бўшашишдан ташқари томир уриши сусаяди ёки бир текис урмайди, қон босими пасаяди. Қорамолнинг бели букчайиб қолади, сути камаяди, тишини ғижирлатади, титрайди. Чўчқалар қорнини ерга бериб ётади. От совуқ нарсалар ва деворни ялайди. Давоси: касаллик сабаби аниқланиб, бартараф қилинади, ҳайвон тинч қўйилади, дастлабки 1—2 кун ярим оч қолдирилади, ич сурадиган дорилар ичирилади. Кейин ҳайвонни қувватга киритадиган дорилар берилади. Касаллиги ўз вактида аниқланган ва вактида даволанган ҳайвонлар 1—2 ҳафтада тузалиб кетади. Уларда Г. камдан-кам ҳолларда сурункали формата ўтади (у ўткир Г.нинг такрорланиши оқибатида келиб чиқиши мумкин). Бунда касаллик узоққа чўзилиб кетмаслиги учун Г.ни вактида даволаш зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.