Gastroenterit
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–104-b. — ziyouz.com
Gastroenterit (gastro... va yun. entera — içak) — me'da va ingiçka içak şilliq qavatining yalliğlanişi. Organizmni zaharlab, umumiy infeksion kasallikni vujudga keltiradigan mikroblarning ovqat b-n me'da-içakka kirib köpayişi köpinça G.ga sabab böladi. Höl meva va sabzavotlarni yuvmasdan yeyiş, xeş sut içiş, aynigan göşt va baliq mahsulotlarini iste'mol qiliş, şuningdek köp spirtli içimlik içib, juda köp ovqat yeyiş natijasida kelib çiqadi. Odamlarda G. ötkir va surunkali keçadi. Ötkir G.da bemor tösatdan sassiq kekirik bölib, köngli ayniydi, qayt qiladi, içi ketadi, qorni sançib, qattiq oğriydi, içi quldiraydi. Köpinça organizmning zaharlaniş belgilari ham qöşiladi: boş oğrib harorat kötariladi, labga uçuq toşadi, kasallik oğir keçsa, yurak-tomir faoliyati buziladi (bemorning rangi öçib, tomiri sezilarsiz va tez-tez uradi, huşdan ketadi). Kasallik yengil ötsa, bemor tezda tuzalib ketadi. Oğir keçganda uzoq davom etib, jigar, buyrak, qovukda asorat qoldirişi mumkin. Surunkali G. köproq kasallikning ötkir davri davolanmasdan ötkazib yuborilganda, şuningdek mustaqil kasallik sifatida ham yuzaga kelişi mumkin. Kasallikning oldini oliş uçun ovqatlaniş tartibiga va şaxsiy gigiyena qoidalariga qat'iy rioya qiliş kerak (yana q. Ovqatdan zaharlaniş). Maxsus parhez buyuriladi, doridarmonlar tavsiya etiladi. G. b-n oğrigan hayvonlarda me'da-içak devorining çuqur qatlamlari zararlanadi; hayvonning umumiy ahvoli oğirlaşadi. Buzilgan, moğorlagan, çirigan yem-xaşakdan, iflos suvdan, kimyoviy moddalar hamda ösimliklardan zaharlaniş natijasida kelib çiqadi. Kasal hayvon böşaşadi, gavda t-rasi kötariladi, muskullari titraydi va tirişadi, heç narsa yemaydi, köpinça şilimşiq va qon aralaş içi ketadi, qorni içiga tortiladi, qorin devori bezillab turadi. G. 2—3 kundan 15 kungaça davom etadi. Hayvon intoksikatsiyadan va yurak faoliyatining susayişidan ölişi mumkin. Kasal hayvon tezda podadan ajratiladi, oç qöyiladi, me'dasi 0,85% li natriy xlorid eritmasi b-n yuviladi, surgi berib içi tozalanadi. Keyin ziğir uruği, ziğir kunjarasi, guruç va suli yormasidan qaynatma tayyorlanib, kuniga 2—3 mahal 0,5—1 l dan içiriladi. Kasal hayvon içagidagi bijğiş va çiriş jarayonini kamaytiriş uçun ixtiol, salol va buriştiruvçi dorilar beriladi, sulfanilamid preparatlar hamda antibiotiklardan foydalaniladi. Hayvonlarda intoksikatsiyaning oldini oliş va yurak faoliyatini yaxşilaş uçun kamfora moyi, kofein beriladi, venaga glyukoza eritmasi yuboriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАСТРОЭНТЕРИТ (гастро... ва юн. entera — ичак) — меъда ва ингичка ичак шиллиқ қаватининг яллиғланиши. Организмни заҳарлаб, умумий инфекцион касалликни вужудга келтирадиган микробларнинг овқат б-н меъда-ичакка кириб кўпайиши кўпинча Г.га сабаб бўлади. Ҳўл мева ва сабзавотларни ювмасдан ейиш, хеш сут ичиш, айниган гўшт ва балиқ маҳсулотларини истеъмол қилиш, шунингдек кўп спиртли ичимлик ичиб, жуда кўп овқат ейиш натижасида келиб чиқади. Одамларда Г. ўткир ва сурункали кечади. Ўткир Г.да бемор тўсатдан сассиқ кекирик бўлиб, кўнгли айнийди, қайт қилади, ичи кетади, қорни санчиб, қаттиқ оғрийди, ичи қулдирайди. Кўпинча организмнинг заҳарланиш белгилари ҳам қўшилади: бош оғриб ҳарорат кўтарилади, лабга учуқ тошади, касаллик оғир кечса, юрак-томир фаолияти бузилади (беморнинг ранги ўчиб, томири сезиларсиз ва тез-тез уради, ҳушдан кетади). Касаллик енгил ўтса, бемор тезда тузалиб кетади. Оғир кечганда узоқ давом этиб, жигар, буйрак, қовукда асорат қолдириши мумкин. Сурункали Г. кўпроқ касалликнинг ўткир даври даволанмасдан ўтказиб юборилганда, шунингдек мустақил касаллик сифатида ҳам юзага келиши мумкин. Касалликнинг олдини олиш учун овқатланиш тартибига ва шахсий гигиена қоидаларига қатъий риоя қилиш керак (яна қ. Овқатдан заҳарланиш). Махсус парҳез буюрилади, доридармонлар тавсия этилади. Г. б-н оғриган ҳайвонларда меъда-ичак деворининг чуқур қатламлари зарарланади; ҳайвоннинг умумий аҳволи оғирлашади. Бузилган, моғорлаган, чириган ем-хашакдан, ифлос сувдан, кимёвий моддалар ҳамда ўсимликлардан заҳарланиш натижасида келиб чиқади. Касал ҳайвон бўшашади, гавда т-раси кўтарилади, мускуллари титрайди ва тиришади, ҳеч нарса емайди, кўпинча шилимшиқ ва қон аралаш ичи кетади, қорни ичига тортилади, қорин девори безиллаб туради. Г. 2—3 кундан 15 кунгача давом этади. Ҳайвон интоксикациядан ва юрак фаолиятининг сусайишидан ўлиши мумкин. Касал ҳайвон тезда подадан ажратилади, оч қўйилади, меъдаси 0,85% ли натрий хлорид эритмаси б-н ювилади, сурги бериб ичи тозаланади. Кейин зиғир уруғи, зиғир кунжараси, гуруч ва сули ёрмасидан қайнатма тайёрланиб, кунига 2—3 маҳал 0,5—1 л дан ичирилади. Касал ҳайвон ичагидаги бижғиш ва чириш жараёнини камайтириш учун ихтиол, салол ва буриштирувчи дорилар берилади, сульфаниламид препаратлар ҳамда антибиотиклардан фойдаланилади. Ҳайвонларда интоксикациянинг олдини олиш ва юрак фаолиятини яхшилаш учун камфора мойи, кофеин берилади, венага глюкоза эритмаси юборилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.