Gaz kondensatlari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com
Gaz kondensatlari - tabiiy gazning yölakay, rangsiz, tiniq, harakatçan turli uglevodorodlar aralaşmasi; metan qatori (alifatik), aromatik (atsiklik) va naftenin (alitsiklik) tizimli tarkibga ega. Tabiiy gaz konlarining deyarli 60— 70% i G. k. bölib, ularning tizim tar-kiblari konning parametrlariga (T, R va b.) boğliq. Gaz konlarining çuqurligi (150—5500 m), gaz harakati, bosimi, mazkur konning holatiga qarab G. k. uglevodorodlari uşbu kon gazi b-n turli nisbatda fazaviy muvozanatda böladi. Demak, G. k. gaz quduqlaridan gazga nisbatan turli miqdorda erigan holda (50—800 g/m3) işlab çiqariladi. G. k. köproq gaz-neft havzalaridan gaz i. ç. jarayonida normal şaroitda gazda erigan uglevodorodlar majmuasini kondensatlab (suyultirib) olinadi. Zero tabiiy gazni ba'zi yölakay qöşimça suv, turli zaharli gazlar va b.dan tozalamasdan iste'molçilarga (G. k. uzatiş quvurlariga) berib bölmaydi. Şuning uçun gazni qayta işlaş sanoatining mukammal ratsional va xavfsiz i. ç. tizimi şakllantiriladi. Özbekistonning Muborak, Şörtan, Uçqir, Gazli, Zevardi, Kökdumaloq va b. gazni qayta işlaş z-dlari yiliga 50 mlrd/m3 gazning deyarli 90% ini tozalab iste'molçilarga yetkazib beradi. G. k. maxsus qurilmalarda maqbul holga keltirilib, neftni qayta işlaş korxonalarida neft b-n birga benzin, kerosin va dizel yonilğisi oliş uçun işlatiladi. Buxoro neftni qayta işlaş korxonasi faqat Kökdumaloq G. k. dan yonilği oladi. G. k. dan faqat yonilği emas, balki yana köp moddalar: benzol, toluol va ksilollar, lok böyoq tizimli erituvçilar va maxsus kompozitsion suyultiruvçilar oliş mumkin. G. k. organik va neft-kimyoviy sintezlar uçun muhim xom aşyo, xalq xöjaligida yarim mahsulot sifatida işlatiladi (q. Gaz sanoati). Ad.: Natsionalnaya korporatsiya «Özbekneftegaz», T., 1998. Ahmadjon Alimov.
Q.: Gaz sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ КОНДЕНСАТЛАРИ - табиий газнинг йўлакай, рангсиз, тиниқ, ҳаракатчан турли углеводородлар аралашмаси; метан қатори (алифатик), ароматик (ациклик) ва нафтенин (алициклик) тизимли таркибга эга. Табиий газ конларининг деярли 60— 70% и Г. к. бўлиб, уларнинг тизим тар-киблари коннинг параметрларига (Т, Р ва б.) боғлиқ. Газ конларининг чуқурлиги (150—5500 м), газ ҳаракати, босими, мазкур коннинг ҳолатига қараб Г. к. углеводородлари ушбу кон гази б-н турли нисбатда фазавий мувозанатда бўлади. Демак, Г. к. газ қудуқларидан газга нисбатан турли миқдорда эриган ҳолда (50—800 г/м3) ишлаб чиқарилади. Г. к. кўпроқ газ-нефть ҳавзаларидан газ и. ч. жараёнида нормал шароитда газда эриган углеводородлар мажмуасини конденсатлаб (суюлтириб) олинади. Зеро табиий газни баъзи йўлакай қўшимча сув, турли заҳарли газлар ва б.дан тозаламасдан истеъмолчиларга (Г. к. узатиш қувурларига) бериб бўлмайди. Шунинг учун газни қайта ишлаш саноатининг мукаммал рационал ва хавфсиз и. ч. тизими шакллантирилади. Ўзбекистоннинг Муборак, Шўртан, Учқир, Газли, Зеварди, Кўкдумалоқ ва б. газни қайта ишлаш з-длари йилига 50 млрд/м3 газнинг деярли 90% ини тозалаб истеъмолчиларга етказиб беради. Г. к. махсус қурилмаларда мақбул ҳолга келтирилиб, нефтни қайта ишлаш корхоналарида нефть б-н бирга бензин, керосин ва дизель ёнилғиси олиш учун ишлатилади. Бухоро нефтни қайта ишлаш корхонаси фақат Кўкдумалоқ Г. к. дан ёнилғи олади. Г. к. дан фақат ёнилғи эмас, балки яна кўп моддалар: бензол, толуол ва ксилоллар, лок бўёқ тизимли эритувчилар ва махсус композицион суюлтирувчилар олиш мумкин. Г. к. органик ва нефть-кимёвий синтезлар учун муҳим хом ашё, халқ хўжалигида ярим маҳсулот сифатида ишлатилади (қ. Газ саноати). Ад.: Национальная корпорация «Ўзбекнефтегаз», Т., 1998. Аҳмаджон Алимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.