Gaz sanoati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–25-b. — ziyouz.com
Gaz sanoati — yer bağridan tabiiy gaz çiqariş, qattiq va suyuq yoqilğilardan sun'iy gaz oliş, aholi va sanoat ta'minoti uçun quvurlardan gaz yuboriş hamda gazdan kimyoviy mahsulotlar oliş sanoati. Gazning asosiy turi yer bagrining 200—7000 m çuqurlikdagi ğovak jinslarida böladigan yonuvçi tabiiy gazdir. Uning tarkibi metan (CH4)dan iborat. 1 m3 tabiiy gaz 8000—8500 kkal issiqlik beradi. Neft tarkibidan ajralgan gazlar ham böladi, ular neft konlaridan neft b-n birga çiqadi. Bunday gazlardan 10000 kkal/m3 gaça issiqlik ajraladi. Sun'iy gazlar qattiq va suyuq yoqilğini termik yöl b-n qayta işlaş hamda kömirni yer ostida gazga aylantiriş natijasida hosil qilinadi. Generator gazi, koks gazi kabilar sun'iy gazlar hisoblanadi. Generator gazining 1 m3 1000—1050 kkal issiqlik beradi. Gaz yoqilğisi iste'molçilarga magistral gaz quvurlari, gazni ma'lum bosimda uzatadigan murakkab kompressor st-yalari va yer osti gaz omborlari vositasida yetkaziladi. G. s. dastlab 18-a.ning oxiri — 19-a. boşlarida Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya kabi davlatlarda toşkömirdan olingan gazdan şaharni yoritiş maqsadida foydalaniş yölga qöyilgandan boşlab şakllana boşladi. Keyinçalik 19-a. ning 2-yarmida kumirdan gaz oluvçi qurilma — gaz generatori yaratildi. Bundan taşqari 20-a.ning 20-y.larigaça neft gazlaridan ham foydalanib kelindi. Lekin bu davrgaça hali tabiiy gaz zaxiralari aniqlanmagan, ulardan foydalanilmas edi. Tabiiy gaz zaxiralari topilgaç, uning afzalliklari (boşqa yoqilği turlariga nisbatan tabiiy gazni qazib oliş osonligi va arzonligi, texnologik jarayonlarni avtomatlaştirişning qulayligi, mehnat şaroitini yengillatişi va b.) G. s.ning tez sur'atlar b-n taraqqiy etişiga olib keldi. Şuning uçun gaz konlarini topiş va ularni işga tuşiriş işlariga katta ahamiyat berildi. Dunyodagi gazning geologik zaxirasi 150—170 trillion m3 ga yetadi. Ammo uning mintaqalar böylab taqsimlanişi turliça bölganligi bois G. s.ning dunyo mamlakatlardagi rivoji ham turliçadir. Özbekistonda tabiiy (neft b-n çiqadigan) gaz 1932 y.dan olina boşladi, lekin u vaqtda çiqarilgan tabiiy gazning miqdori juda ham oz edi (yiliga 0,7—3 mln. m3). Respublikada 50-y. lar oxirigaça gazning yaxşi örganilgan zaxirasi 24 mln. m3 ni taşkil etgan bölsa, 60-y.larga kelib qator gaz konlarining oçilişi va işga tuşirilişi b-n bu sohada tub buriliş yasaldi. 1962 y.ga kelib Gazli gaz-neft koninkng oçilişi b-n Özbekistonda ulkan magistral gaz quvurlari yaratişga asos solindi (Jarqoq— Buxoro— Samarkand— Toşkent gazoprovodi; 1960, Buxoro — Ural gazoprovodi, 1963; Buxoro—Toşkent— Bişkek— Ol-maota gazoprovodi, 1965; Örta Osiyo— Markaz gazoprovodi, 1967). 1968 y.ga kelib Özbekistan konlaridan gaz tarqatadigan quvurlar uz. (Örta Osiyo — Markaz gazoprovodini hisobga olma-ganda) 8500 km ga yetdi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, G. s.ni rivojlantiriş sohasida ham islohotlar ötkazila boşladi. Neft va gaz sanoati hamda ular b-n boğliq barça korxona, taşkilot, muassasalar yagona boşqaruvga birlaştirilib, «Özbek-neftgaz» milliy korporatsiyam taşkil etildi. Mamlakatning yoqilği mustaqilligiga erişiş va eksport salohiyatini oşiriş yölida korporatsiya tomonidan bir qança loyiha işlari re-jalaştirildi. Hoz. vaktda Ustyurt, Buxoro — Xiva, jan.-ğarbiy Hisor, Farğona, Surxondaryo kabi neft va gazga boy hududlarda 175 ta neft va gaz konlari oçilgan. Gaz qazib oliş esa 2000 y.da 1990 y.dagiga nisbatan 1,37 barobar oşdi. Şörtan gaz konidagi hoz. mavjud imkoniyatlardan foydalanib sutkasiga bir neça ön t gaça suyuq gaz va yiliga bir neça ming t yuqori sifatli oltingugurt oliş mumkin. G. s. tarmoğidagi magistral gazoprovodlar tizimini kengaytiriş, yangi yer osti gaz omborlarini yaratiş, şuningdek mavjudlarini texnik jihozlaş, qayta ta'mirlaş işlari jadal olib borilmokda. Maye, Gazli — Nukus, Paxtakor — Yangiyer — Toşkent gaz yöllari qurilişi nihoyasiga yetkazildi. Bu tarmoq Qoraqalpoğiston va Xorazmni respublikaning öz gazi b-n ta'minlaş imkoniyatini berdi (bungaça mazkur hudud Turkmanistondan gaz olgan). Hoz. mavjud gaz sanoati korxonalari yiliga 47 mlrd. m3 gazni qayta işlaş va 350—400 ming t oltingugurt ajratib oliş imkoniyatiga ega. (yana q. Gaz ombori). 1999 y.da respublika G.s.da 55,6 mlrd. m3 gaz, şu jumladan 24,1 mln.m3 siqilgan gaz işlab çiqarildi. Akbarxöja Rahimov.
Q.: Gaz ombori
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ САНОАТИ — ер бағридан табиий газ чиқариш, қаттиқ ва суюқ ёқилғилардан сунъий газ олиш, аҳоли ва саноат таъминоти учун қувурлардан газ юбориш ҳамда газдан кимёвий маҳсулотлар олиш саноати. Газнинг асосий тури ер багрининг 200—7000 м чуқурликдаги ғовак жинсларида бўладиган ёнувчи табиий газдир. Унинг таркиби метан (СН4)дан иборат. 1 м3 табиий газ 8000—8500 ккал иссиқлик беради. Нефть таркибидан ажралган газлар ҳам бўлади, улар нефть конларидан нефть б-н бирга чиқади. Бундай газлардан 10000 ккал/м3 гача иссиқлик ажралади. Сунъий газлар қаттиқ ва суюқ ёқилғини термик йўл б-н қайта ишлаш ҳамда кўмирни ер остида газга айлантириш натижасида ҳосил қилинади. Генератор гази, кокс гази кабилар сунъий газлар ҳисобланади. Генератор газининг 1 м3 1000—1050 ккал иссиқлик беради. Газ ёқилғиси истеъмолчиларга магистрал газ қувурлари, газни маълум босимда узатадиган мураккаб компрессор ст-ялари ва ер ости газ омборлари воситасида етказилади. Г. с. дастлаб 18-а.нинг охири — 19-а. бошларида Буюк Британия, Франция, Бельгия каби давлатларда тошкўмирдан олинган газдан шаҳарни ёритиш мақсадида фойдаланиш йўлга қўйилгандан бошлаб шакллана бошлади. Кейинчалик 19-а. нинг 2-ярмида кумирдан газ олувчи қурилма — газ генераторы яратилди. Бундан ташқари 20-а.нинг 20-й.ларигача нефть газларидан ҳам фойдаланиб келинди. Лекин бу давргача ҳали табиий газ захиралари аниқланмаган, улардан фойдаланилмас эди. Табиий газ захиралари топилгач, унинг афзалликлари (бошқа ёқилғи турларига нисбатан табиий газни қазиб олиш осонлиги ва арзонлиги, технологик жараёнларни автоматлаштиришнинг қулайлиги, меҳнат шароитини енгиллатиши ва б.) Г. с.нинг тез суръатлар б-н тараққий этишига олиб келди. Шунинг учун газ конларини топиш ва уларни ишга тушириш ишларига катта аҳамият берилди. Дунёдаги газнинг геологик захираси 150—170 триллион м3 га етади. Аммо унинг минтақалар бўйлаб тақсимланиши турлича бўлганлиги боис Г. с.нинг дунё мамлакатлардаги ривожи ҳам турличадир. Ўзбекистонда табиий (нефть б-н чиқадиган) газ 1932 й.дан олина бошлади, лекин у вақтда чиқарилган табиий газнинг миқдори жуда ҳам оз эди (йилига 0,7—3 млн. м3). Республикада 50-й. лар охиригача газнинг яхши ўрганилган захираси 24 млн. м3 ни ташкил этган бўлса, 60-й.ларга келиб қатор газ конларининг очилиши ва ишга туширилиши б-н бу соҳада туб бурилиш ясалди. 1962 й.га келиб Газли газ-нефть конинкнг очилиши б-н Ўзбекистонда улкан магистрал газ қувурлари яратишга асос солинди (Жарқоқ— Бухоро— Самарканд— Тошкент газопроводи; 1960, Бухоро — Урал газопроводи, 1963; Бухоро—Тошкент— Бишкек— Ол-маота газопроводи, 1965; Ўрта Осиё— Марказ газопроводи, 1967). 1968 й.га келиб Ўзбекистан конларидан газ тарқатадиган қувурлар уз. (Ўрта Осиё — Марказ газопроводини ҳисобга олма-ганда) 8500 км га етди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Г. с.ни ривожлантириш соҳасида ҳам ислоҳотлар ўтказила бошлади. Нефть ва газ саноати ҳамда улар б-н боғлиқ барча корхона, ташкилот, муассасалар ягона бошқарувга бирлаштирилиб, «Ўзбек-нефтгаз» миллий корпорациям ташкил этилди. Мамлакатнинг ёқилғи мустақиллигига эришиш ва экспорт салоҳиятини ошириш йўлида корпорация томонидан бир қанча лойиҳа ишлари ре-жалаштирилди. Ҳоз. вактда Устюрт, Бухоро — Хива, жан.-ғарбий Ҳисор, Фарғона, Сурхондарё каби нефть ва газга бой ҳудудларда 175 та нефть ва газ конлари очилган. Газ қазиб олиш эса 2000 й.да 1990 й.дагига нисбатан 1,37 баробар ошди. Шўртан газ конидаги ҳоз. мавжуд имкониятлардан фойдаланиб суткасига бир неча ўн т гача суюқ газ ва йилига бир неча минг т юқори сифатли олтингугурт олиш мумкин. Г. с. тармоғидаги магистрал газопроводлар тизимини кенгайтириш, янги ер ости газ омборларини яратиш, шунингдек мавжудларини техник жиҳозлаш, қайта таъмирлаш ишлари жадал олиб борилмокда. Мае, Газли — Нукус, Пахтакор — Янгиер — Тошкент газ йўллари қурилиши ниҳоясига етказилди. Бу тармоқ Қорақалпоғистон ва Хоразмни республиканинг ўз гази б-н таъминлаш имкониятини берди (бунгача мазкур ҳудуд Туркманистондан газ олган). Ҳоз. мавжуд газ саноати корхоналари йилига 47 млрд. м3 газни қайта ишлаш ва 350—400 минг т олтингугурт ажратиб олиш имкониятига эга. (яна қ. Газ омбори). 1999 й.да республика Г.с.да 55,6 млрд. м3 газ, шу жумладан 24,1 млн.м3 сиқилган газ ишлаб чиқарилди. Акбархўжа Раҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.