Gaz turbinali dvigatel
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27-b. — ziyouz.com
Gaz turbinali dvigatel (GTD) — yoqilği yonganda ajraladigan qizigan gazda işlovçi issiqlik dvigateli. Asosan, gaz turbşşei, kompressor, gaz generatori, yoniş kamerasi va havo isitkiçdan iborat. G. t. d.ni yaratiş goyasini birinçi marta 1791 y.da ingliz ixtiroçisi J. Barber taklif kilgan. Birinçi G. t. d.ning loyihasini rus muhandisi P. D. Kuzminskiy 1892 y.da taklif qilib, 1900 y.da kurgan. Boşqa ixtiroçilar uni takomillaştirgan. G. t. d.larning quvvati 100 MVt dan yuqori. Gazning potensial energiyasi turbina kuraklarida kinetik energiyaga, sönfa qisman mexanik energiyaga (işga) aylanadi. G. t. d.ning yoniş bosimi özgarmas va yoniş hajmi özgarmas xillari böladi. Yoniş bosimi özgarmas G. t. d.da yoqilği uzluksiz yonadi, yoniş hajmi özgarmasida davriy yonadi. Birinçi G. t. d. köp tarqalgan. Unda kompressorda qisilgan atmosfera havosi yoniş kamerasiga keladi va unga yonilği beriladi; yonilği aralaşmasi yonib, havoni qizdiradi, söngra gaz turbinasida gazsimon yoniş mahsulotlarining energiyasi mexanik işga aylanadi; bu işning köp qismi kompressorda havoni qisiş uçun sarf böladi, qolgan qismi harakatlantiriş agregatiga uzatiladi. Agregat iste'mol qiladigan iş G. t. d.ning foydali işi hisoblanadi. G. t. d.da suyuq yonilği va gaz yoqiladi, qattiq yoqilği faqat elektr styalariga örnatilgan G. t. d. uçun işlatiladi. Gazning turbinaga kiriş oldidagi t-rasi qança yuqori bölsa, G. t. d.ning f. i. k. ham şunça katta böladi. G. t. d. sanoatda, aviatsiyada (q. Reaktiv dvigatel), kema va lokomotivlarda, elektr st-yalarda, gaz haydaş st-yalarida (gaz kompressorlarini yurgiziş uçun), neft haydaş z-dlarida işlatiladi.
Q.: Reaktiv dvigatel
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗ ТУРБИНАЛИ ДВИГАТЕЛЬ (ГТД) — ёқилғи ёнганда ажраладиган қизиган газда ишловчи иссиқлик двигатели. Асосан, газ турбшшеи, компрессор, газ генератори, ёниш камераси ва ҳаво иситкичдан иборат. Г. т. д.ни яратиш гоясини биринчи марта 1791 й.да инглиз ихтирочиси Ж. Барбер таклиф килган. Биринчи Г. т. д.нинг лойиҳасини рус муҳандиси П. Д. Кузьминский 1892 й.да таклиф қилиб, 1900 й.да курган. Бошқа ихтирочилар уни такомиллаштирган. Г. т. д.ларнинг қуввати 100 МВт дан юқори. Газнинг потенциал энергияси турбина куракларида кинетик энергияга, сўнфа қисман механик энергияга (ишга) айланади. Г. т. д.нинг ёниш босими ўзгармас ва ёниш ҳажми ўзгармас хиллари бўлади. Ёниш босими ўзгармас Г. т. д.да ёқилғи узлуксиз ёнади, ёниш ҳажми ўзгармасида даврий ёнади. Биринчи Г. т. д. кўп тарқалган. Унда компрессорда қисилган атмосфера ҳавоси ёниш камерасига келади ва унга ёнилғи берилади; ёнилғи аралашмаси ёниб, ҳавони қиздиради, сўнгра газ турбинасида газсимон ёниш маҳсулотларининг энергияси механик ишга айланади; бу ишнинг кўп қисми компрессорда ҳавони қисиш учун сарф бўлади, қолган қисми ҳаракатлантириш агрегатига узатилади. Агрегат истеъмол қиладиган иш Г. т. д.нинг фойдали иши ҳисобланади. Г. т. д.да суюқ ёнилғи ва газ ёқилади, қаттиқ ёқилғи фақат электр стяларига ўрнатилган Г. т. д. учун ишлатилади. Газнинг турбинага кириш олдидаги т-раси қанча юқори бўлса, Г. т. д.нинг ф. и. к. ҳам шунча катта бўлади. Г. т. д. саноатда, авиацияда (қ. Реактив двигатель), кема ва локомотивларда, электр ст-яларда, газ ҳайдаш ст-яларида (газ компрессорларини юргизиш учун), нефть ҳайдаш з-дларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.