Gazlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34–35-b. — ziyouz.com
Gazlar (frans. gaz) — modda holatlaridan biri. Har bir modda t-ra va bosim özgarişiga qarab qattiq, suyuq va gaz holatda böladi. Mac, suv qattiq (muz), suyuq (suv) yoki gaz (buğ) holatda bölişi mumkin. G. molekulalari siqiluvçan, harakatçan, ziçligi juda kiçik, bir-biri b-n tez aralaşadi. G. taşqi ta'sir bölmaganda idiş hajmining hammasini egallaydi. G. molekulalari orasidagi tortişiş kuçi qattiq va suyuq jism molekulalarinikidan ança kiçikdir. Normal şaroit (273, 15K t-ra va 1,01 105 Pa bosim)da G. ziçligi suyukliklar ziçligiga nisbatan 1000 baravar kam yoki gaz molekulalari orasidagi masofa suyuqliklarnikiga nisbatan 10 baravar katta böladi. Şunday bölsa ham normal şaroitda 1 sm3 gazda 310» dona molekula bor. G. uçta kattalik: bosim (r), hajm (V) va t-ra (T) b-n ifodalanadi. Bu kattaliklar ma'lum bölsa, gaz holatini aniqlaş mumkin. r, V va T kattaliklarning özgarişi bir-biriga boğliq. Holatining özgarişiga qarab, G. har xil xususiyatli böladi. Mas, kuçli siqilgan gazning fizik xususiyatlari normal bosimdagi gaznikidan farq qiladi. Normal bosim va t-radagi G. holati Klapeyron tenglamasi ifodalanadi Bu tenglamada molekulalarning özaro ta'sir kuçi va xususiy hajmi hisobga olinmagan, şuning uçun bu qonunga böysunuvçan G. ideal G. deyiladi. Tabiatda ideal G. yöq, lekin normal şaroitdagi va yana ham yuqori t-ra va past bosimdagi G.ga Klapeyron tenglamasini tatbiq qiliş mumkin. Bosim juda yuqori va t-ra juda past bölgan şaroitda Van-der-Vaals tenglamasi R + -jkW ' b) = f RT tatbiq qilinadi. Bunda Pi = -^g — molekulalarning özaro ta'siridan paydo bölgan içki bosim, — molekulalarning xususiy hajmi; a — berilgan G. uçun özgarmas kattalik. Van-der-Vaals tenglamasiga böysunuvçi G. real G. deyiladi. Normal şaroitda G.da issiqlik ötkazuvçanlik, diffuziya hodisalari va b. içki hodisalar kuzatiladi. Bu hodisalar molekulalarning doimo tartibsiz harakati va bir-biri b-n töqnaşuvi natijasidir Normal şaroitda G. özidan elektr toki ötkazmaydi, lekin bosim va t-raning özgarişi b-n G.ning bu xususiyati özgaradi. Har qaysi real gaz öziga xos kritik t-ra (Tk) gaça sovitilganda suyuqlikka aylanadi. Mas, suv uçun Tk=374,2°K, şunda suv buğ holatida, kislorod uçun TK=91,14°K, şunda u gaz holatida böladi va h.k. G.ning barça turlari moddiy dunyoning ham energetik boşqaruvçisidir, çunki kislorod-azot G. aralaşmasi yoqilğilarni (içki energiyasi möl moddalar majmuasi) turli sohalarda yoki umuman tabiatda yonişi (vulkanlar harakati, katta örmon hududlarining öt olişi va b.) ma'lum darajada planetamizning hoz. energetik holatini ham boşqarib turadi. G.ning noyob oksidlaniş va oksidlaş, yoqiş va yondiriş, portlaş va portlatiş xossalaridan hayotimizda, xalq xöjaligida, texnikada va ulkan hajmdagi loyihalarni amalga oşirişda foydalaniladi. G. çiroklari, lampalari, alangalatkiçlari, öçoqlari, kavşarlagiçlari, yoritkiçlari, turbinalari, isitkiçlari, dvigatellari, kondensatorlar, sovitgiçlar, oçgiçlar, turbinali elektr stansiyalar, turbinali avtomobillar, lokomativ turbovozlari, lazerlari va b. taraqqiyotning asosiy mohiyatini belgilaydi. Bunda yuqorida keltirilgan aynan G.dan taşqari neftni qayta işlaş, yölakay, tabiiy yonuvçan (metan, etan, propan, butan) G.dan amalda keng foydalaniladi Neftni qayta işlaş G.i neftning termokrekingi yoki haydaş mahsulotlarining katalitik krekingi, pirolizi hamda katalitik gidrogenlaşdan hosil böladi. Neftning tezlik krekingidan hosil böladigan G. tarkibi aynan olingan neft turiga, çuqur kimyoviy qayta işlanganda esa jarayonlar olib boriş usullari va şaroitlariga boğliq böladi Neftni çuqur kimyoviy qayta işlaş jarayonida G. tarkibida töyinmagan G. ham hosil böladi. Bu G. sanoatda organik va neft-kimyoviy sintezlarda yarim mahsulot yoki monomerlar sifatida köp qöllaniladi. Respublikamizda Kökdumaloq «neft-gazokondensat-gaz» konida yölakay G.dan foydalaniş tajribadan ötmoqda. Bu G. tarkibida metan — 89%, etan — 0,3%, propan — 0,2%, butanlar — 0,6%, G. kondensati — 6—7% va b. G. (N2, CO2, H2S) - 1,2% böladi. G. sanoatda keng işlatiladi (q. Gaz sanoati). L<E.:Axmedov R. B., AtadjanovA. R., Gaz v narodnom xozyaystve Özbekistana, T., 1974; Baroz V. I., Dobiça neftyanogo gaza, M., 1983. Ahmadjon Alimov.
Q.: Gaz sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАЗЛАР (франц. gaz) — модда ҳолатларидан бири. Ҳар бир модда т-ра ва босим ўзгаришига қараб қаттиқ, суюқ ва газ ҳолатда бўлади. Mac, сув қаттиқ (муз), суюқ (сув) ёки газ (буғ) ҳолатда бўлиши мумкин. Г. молекулалари сиқилувчан, ҳаракатчан, зичлиги жуда кичик, бир-бири б-н тез аралашади. Г. ташқи таъсир бўлмаганда идиш ҳажмининг ҳаммасини эгаллайди. Г. молекулалари орасидаги тортишиш кучи қаттиқ ва суюқ жисм молекулалариникидан анча кичикдир. Нормал шароит (273, 15К т-ра ва 1,01 105 Па босим)да Г. зичлиги суюкликлар зичлигига нисбатан 1000 баравар кам ёки газ молекулалари орасидаги масофа суюқликларникига нисбатан 10 баравар катта бўлади. Шундай бўлса ҳам нормал шароитда 1 см3 газда 310» дона молекула бор. Г. учта катталик: босим (р), ҳажм (V) ва т-ра (Т) б-н ифодаланади. Бу катталиклар маълум бўлса, газ ҳолатини аниқлаш мумкин. р, V ва Т катталикларнинг ўзгариши бир-бирига боғлиқ. Ҳолатининг ўзгаришига қараб, Г. ҳар хил хусусиятли бўлади. Мас, кучли сиқилган газнинг физик хусусиятлари нормал босимдаги газникидан фарқ қилади. Нормал босим ва т-радаги Г. ҳолати Клапейрон тенгламаси ифодаланади Бу тенгламада молекулаларнинг ўзаро таъсир кучи ва хусусий ҳажми ҳисобга олинмаган, шунинг учун бу қонунга бўйсунувчан Г. идеал Г. дейилади. Табиатда идеал Г. йўқ, лекин нормал шароитдаги ва яна ҳам юқори т-ра ва паст босимдаги Г.га Клапейрон тенгламасини татбиқ қилиш мумкин. Босим жуда юқори ва т-ра жуда паст бўлган шароитда Ван-дер-Ваальс тенгламаси Р + -jkW ‘ b) = f RT татбиқ қилинади. Бунда Pi = -^г — молекулаларнинг ўзаро таъсиридан пайдо бўлган ички босим, Ь — молекулаларнинг хусусий ҳажми; а — берилган Г. учун ўзгармас катталик. Ван-дер-Ваальс тенгламасига бўйсунувчи Г. реал Г. дейилади. Нормал шароитда Г.да иссиқлик ўтказувчанлик, диффузия ҳодисалари ва б. ички ҳодисалар кузатилади. Бу ҳодисалар молекулаларнинг доимо тартибсиз ҳаракати ва бир-бири б-н тўқнашуви натижасидир Нормал шароитда Г. ўзидан электр токи ўтказмайди, лекин босим ва т-ранинг ўзгариши б-н Г.нинг бу хусусияти ўзгаради. Ҳар қайси реал газ ўзига хос критик т-ра (Тк) гача совитилганда суюқликка айланади. Мас, сув учун Тк=374,2°К, шунда сув буғ ҳолатида, кислород учун ТК=91,14°К, шунда у газ ҳолатида бўлади ва ҳ.к. Г.нинг барча турлари моддий дунёнинг ҳам энергетик бошқарувчисидир, чунки кислород-азот Г. аралашмаси ёқилғиларни (ички энергияси мўл моддалар мажмуаси) турли соҳаларда ёки умуман табиатда ёниши (вулканлар ҳаракати, катта ўрмон ҳудудларининг ўт олиши ва б.) маълум даражада планетамизнинг ҳоз. энергетик ҳолатини ҳам бошқариб туради. Г.нинг ноёб оксидланиш ва оксидлаш, ёқиш ва ёндириш, портлаш ва портлатиш хоссаларидан ҳаётимизда, халқ хўжалигида, техникада ва улкан ҳажмдаги лойиҳаларни амалга оширишда фойдаланилади. Г. чироклари, лампалари, алангалаткичлари, ўчоқлари, кавшарлагичлари, ёриткичлари, турбиналари, иситкичлари, двигателлари, конденсаторлар, совитгичлар, очгичлар, турбинали электр станциялар, турбинали автомобиллар, локоматив турбовозлари, лазерлари ва б. тараққиётнинг асосий моҳиятини белгилайди. Бунда юқорида келтирилган айнан Г.дан ташқари нефтни қайта ишлаш, йўлакай, табиий ёнувчан (метан, этан, пропан, бутан) Г.дан амалда кенг фойдаланилади Нефтни қайта ишлаш Г.и нефтнинг термокрекинги ёки ҳайдаш маҳсулотларининг каталитик крекинги, пиролизи ҳамда каталитик гидрогенлашдан ҳосил бўлади. Нефтнинг тезлик крекингидан ҳосил бўладиган Г. таркиби айнан олинган нефть турига, чуқур кимёвий қайта ишланганда эса жараёнлар олиб бориш усуллари ва шароитларига боғлиқ бўлади Нефтни чуқур кимёвий қайта ишлаш жараёнида Г. таркибида тўйинмаган Г. ҳам ҳосил бўлади. Бу Г. саноатда органик ва нефть-кимёвий синтезларда ярим маҳсулот ёки мономерлар сифатида кўп қўлланилади. Республикамизда Кўкдумалоқ «нефть-газоконденсат-газ» конида йўлакай Г.дан фойдаланиш тажрибадан ўтмоқда. Бу Г. таркибида метан — 89%, этан — 0,3%, пропан — 0,2%, бутанлар — 0,6%, Г. конденсати — 6—7% ва б. Г. (N2, CO2, H2S) - 1,2% бўлади. Г. саноатда кенг ишлатилади (қ. Газ саноати). Л<Э.:Ахмедов Р. Б., АтаджановА. Р., Газ в народном хозяйстве Ўзбекистана, Т., 1974; Бароз В. И., Добыча нефтяного газа, М., 1983. Аҳмаджон Алимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.