Gelmintologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com
Gelmintologiya (gelmintlar va ...logiya) — parazit çuvalçanglar — gelmintlar hamda odam, hayvonlar va ösimliklarda ular keltirib çiqaradigan kasalliklarni örganadigan fan. G. parazit çuvalçanglarning tuzilişi, fiziologiyasi, biokimyosi, rivojlanişi, ekologiyasi, geografik tarqalişi va zoologiya sistemasidagi örnini, şuningdek ularning xöjayin organizmiga ta'sirini örganadi, Gelmintoz kasalliklarga (q. Gel'mintozlar) taşhis qöyiş, ularning klinik belgilari, patogenezi, epidemiologiyasi va epizootologiyasini örganiş, ular asosida davolaş va profilaktik tadbirlar işlab çiqiş ham G.ning vazifalariga kiradi. Parazit çuvalçanglarni örganiş tufayli G., bir tomondan, zoologiyaning bir tarmoği bölsa, ikkinçi tomondan, gelmintlarning patogenlik xususiyati va ularga qarşi kuraş çoralarini örganiş orqali klinik fanlar — patfiziologiya, patanatomiya, biokimyo, immunologiya va b. b-n boğlangan. Amaliy G. tibbiyot va agronomiya G.siga ajratiladi. G.ning bunday bölinişi aksariyat sun'iy bölsada, amaliy jihatdan zarur hisoblanadi. Tibbiyot G.si odam organizmida parazitlik qiladigan gelmintlarni örganadi. Agronomiya G.si ösimliklar gelmintlarini örganiş va ularga karşi kuraş tadbirlarini işlab çiqiş b-n şuğullanadi. Veterinariya G.si esa xonaki, ov qilinadigan va yovvoyi hayvonlarda parazitlik qiladigan gelmintlarni va ularga qarşi kuraş çoralarini örganadi. Odamlarda parazitlik kiladigan gelmintlar tögrisidagi dastlabki ma'lumotlar Abu Ali ibn Snnoning «Kitob-aş-şifo» asarida uçraydi. Unda ibn Sino odam içagida parazitlik qiladigan «katta va uzun qurt» (qoramol tasmasimoni), «qovoq uruğiga öxşaş qurt»(qovoqsimon gijja), «mitti qurt» (kiçik zanjirsimon gijja) va b. hamda ular keltirib çiqaradigan kasalliklarni davolaş haqida ma'lumotlar bergan. G. sohasidagi dastlabki tadqiqot rus sayyohi A. P. Fedçenko tomonidan 1868 y.da olib borilgan. U Samarqandda riştaning biol. sini örgangan. G. sohasidagi tadqiqotlar 20-a.ning 20-y.laridan boşlab Örta Osiyo davlat un-ti, Tibbiyot parazitologiyasi in-ti hamda bir qança tropik st-yalarning taşkil etilişi b-n kengayib bordi. L. M. Isayev rişta hayotini örganib, unga qarşi kuraş çoralarini işlab çiqdi va tibbiyot parazitologiyasi sohasidagi tadqiqotlarni boşlab berdi. Bu boradagi işlar keyinçalik S. N. Bobojonovning tadqiqotlarida öz aksini topdi. Özbekistonda veterinariya G.si sohasidagi tadqiqotlarga N. V. Badan i n asos solgan. Yovvoyi va uy hayvonlari gelmintlarining turlar tarkibi, biologik va ekologik xususiyatlari hamda ularga qarşi kuraş usullari M. A. Sultonov, I. X. Ergaşev, J. A.Azimov, N. M. Matjonov, A. N. Brudastov, B. S. Salimov. Ş. A. Azimov, M. A. Aminjonov, A. O. Oripov, S. Dadayev, G. S. Pölatov va b.ning işlarida aks etgan. Özbekistonda fitogelmintlarni örganişni Ye. S. Kiryanova boşlab bergan. Turli xil q.x. ekinlari ildizi va uning at-rofidagi tuproq nematodalarini örganiş A. T. Tölaganov va şogirdlari işlari b-n boğliq. Ğöza, kanop, sabzavot va yem-xaşak ekinlari, subtropik ösimliklarning nematodalari örganilgan; börtma nematodalariga qarşi kuraşning profilaktik va kimyoviy usullari işlab çiqilgan (A. T. Tölaganov, O. 3. Usmonova, O. Mavlonov, 3. Norboyev, Ş. Xurramov, A. I. Zemlyanskaya va b.). Tuproqda erkin yaşovçi gelmintlarning indikatorlik xususiyatlari, parazit fitogelmintlar evolyutsiyasi ular zararlaydigan ösimliklar b-n birga borişi oçib berilgan (O. Mavlonov, 3. Norboyev). Fitogelmintlarning 600 dan ortiq turi, jumladan 80 ga yaqin yangi turi aniqlangan. Keyingi yillarda G.da asosiy e'tibor ekologiya, biokimyo va b. eksprimental tadqiqotlarga qaratilmoqda, gelmintlar b-n ular xöjayinlari örtasidagi parazit xöjayin va filogenetik munosabatlar tadqiq qilinmoqda. G. sohasidagi işlar kişilar soğliğini saqlaş, q. x. hayvonlari mahsuldorligi va ekinlarning hosildorligini oşirişda katta amaliy ahamiyatga ega, Gelmintologik tadqiqotlar Özbekiston FA Zoologiya, Veterinariya va Çorvaçilik in-tlari lab.lari, ÖzMUda, şuningdek, Termiz, Samarkand, Nukus davlat un-tlari, Toşkent, Samarkand, Andijon tibbiyot in-tlari, Toşkent pedagogika un-ti hamda Samarkand va Toşkent davlat agrar un-tlari kafedralarida olib boriladi. Jaloliddin Azimov, Oçil Mavlonov.
Q.: Gelmintozlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕЛЬМИНТОЛОГИЯ (гельминтлар ва ...логия) — паразит чувалчанглар — гельминтлар ҳамда одам, ҳайвонлар ва ўсимликларда улар келтириб чиқарадиган касалликларни ўрганадиган фан. Г. паразит чувалчангларнинг тузилиши, физиологияси, биокимёси, ривожланиши, экологияси, географик тарқалиши ва зоология системасидаги ўрнини, шунингдек уларнинг хўжайин организмига таъсирини ўрганади, Гельминтоз касалликларга (қ. Гелъминтозлар) ташҳис қўйиш, уларнинг клиник белгилари, патогенези, эпидемиологияси ва эпизоотологиясини ўрганиш, улар асосида даволаш ва профилактик тадбирлар ишлаб чиқиш ҳам Г.нинг вазифаларига киради. Паразит чувалчангларни ўрганиш туфайли Г., бир томондан, зоологиянинг бир тармоғи бўлса, иккинчи томондан, гельминтларнинг патогенлик хусусияти ва уларга қарши кураш чораларини ўрганиш орқали клиник фанлар — патфизиология, патанатомия, биокимё, иммунология ва б. б-н боғланган. Амалий Г. тиббиёт ва агрономия Г.сига ажратилади. Г.нинг бундай бўлиниши аксарият сунъий бўлсада, амалий жиҳатдан зарур ҳисобланади. Тиббиёт Г.си одам организмида паразитлик қиладиган гельминтларни ўрганади. Агрономия Г.си ўсимликлар гельминтларини ўрганиш ва уларга карши кураш тадбирларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланади. Ветеринария Г.си эса хонаки, ов қилинадиган ва ёввойи ҳайвонларда паразитлик қиладиган гельминтларни ва уларга қарши кураш чораларини ўрганади. Одамларда паразитлик киладиган гельминтлар тўгрисидаги дастлабки маълумотлар Абу Али ибн Сннонинг «Китоб-аш-шифо» асарида учрайди. Унда ибн Сино одам ичагида паразитлик қиладиган «катта ва узун қурт» (қорамол тасмасимони), «қовоқ уруғига ўхшаш қурт»(қовоқсимон гижжа), «митти қурт» (кичик занжирсимон гижжа) ва б. ҳамда улар келтириб чиқарадиган касалликларни даволаш ҳақида маълумотлар берган. Г. соҳасидаги дастлабки тадқиқот рус сайёҳи А. П. Федченко томонидан 1868 й.да олиб борилган. У Самарқандда риштанинг биол. сини ўрганган. Г. соҳасидаги тадқиқотлар 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб Ўрта Осиё давлат ун-ти, Тиббиёт паразитологияси ин-ти ҳамда бир қанча тропик ст-яларнинг ташкил этилиши б-н кенгайиб борди. Л. М. Исаев ришта ҳаётини ўрганиб, унга қарши кураш чораларини ишлаб чиқди ва тиббиёт паразитологияси соҳасидаги тадқиқотларни бошлаб берди. Бу борадаги ишлар кейинчалик С. Н. Бобожоновнинг тадқиқотларида ўз аксини топди. Ўзбекистонда ветеринария Г.си соҳасидаги тадқиқотларга Н. В. Бадан и н асос солган. Ёввойи ва уй ҳайвонлари гельминтларининг турлар таркиби, биологик ва экологик хусусиятлари ҳамда уларга қарши кураш усуллари М. А. Султонов, И. X. Эргашев, Ж. А.Азимов, Н. М. Матжонов, А. Н. Брудастов, Б. С. Салимов. Ш. А. Азимов, М. А. Аминжонов, А. О. Орипов, С. Дадаев, Г. С. Пўлатов ва б.нинг ишларида акс этган. Ўзбекистонда фитогельминтларни ўрганишни Е. С. Кирьянова бошлаб берган. Турли хил қ.х. экинлари илдизи ва унинг ат-рофидаги тупроқ нематодаларини ўрганиш А. Т. Тўлаганов ва шогирдлари ишлари б-н боғлиқ. Ғўза, каноп, сабзавот ва ем-хашак экинлари, субтропик ўсимликларнинг нематодалари ўрганилган; бўртма нематодаларига қарши курашнинг профилактик ва кимёвий усуллари ишлаб чиқилган (А. Т. Тўлаганов, О. 3. Усмонова, О. Мавлонов, 3. Норбоев, Ш. Хуррамов, А. И. Землянская ва б.). Тупроқда эркин яшовчи гельминтларнинг индикаторлик хусусиятлари, паразит фитогельминтлар эволюцияси улар зарарлайдиган ўсимликлар б-н бирга бориши очиб берилган (О. Мавлонов, 3. Норбоев). Фитогельминтларнинг 600 дан ортиқ тури, жумладан 80 га яқин янги тури аниқланган. Кейинги йилларда Г.да асосий эътибор экология, биокимё ва б. эксприментал тадқиқотларга қаратилмоқда, гельминтлар б-н улар хўжайинлари ўртасидаги паразит хўжайин ва филогенетик муносабатлар тадқиқ қилинмоқда. Г. соҳасидаги ишлар кишилар соғлиғини сақлаш, қ. х. ҳайвонлари маҳсулдорлиги ва экинларнинг ҳосилдорлигини оширишда катта амалий аҳамиятга эга, Гельминтологик тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Зоология, Ветеринария ва Чорвачилик ин-тлари лаб.лари, ЎзМУда, шунингдек, Термиз, Самарканд, Нукус давлат ун-тлари, Тошкент, Самарканд, Андижон тиббиёт ин-тлари, Тошкент педагогика ун-ти ҳамда Самарканд ва Тошкент давлат аграр ун-тлари кафедраларида олиб борилади. Жалолиддин Азимов, Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.