Genetik fond
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 161–162-b. — ziyouz.com
Genetik fond GENETIK FOND, genofond (gen va frans. fond — asos) — individlarda mavjud bölgan va mazkur populyatsiyann taşkil qiluvçi genlar yiğindisi. G. f. irq va turlarning paydo böliş jarayoni asosidir. «G. f.» terminini fanga rus olimi A. S. Serebrovskiy kiritgan (1928). Populyatsiyadagi genlarning nisbiy takrorlanişi yetarli darajada katta populyatsiyalar miqyosida va tanlaş röy bermaydigan şaroitlarda avloddan-avlodga özgarişsiz ötadi. Populyatsiyalar G. f. mutatsiyalarmuşt vujudga kelişi, duragaylaş (biron-bir boşqa populyatsiyadan genlarning ötişi) va tabiiy tanlaniş natijasida özgaradi. Krossingover yoki meyozda xromosomalarning qayta taqsimlanişidan yuzaga keluvçi rekombinatsiya genning yangi birikmalarini hosil qiladi. Natijada vujudga kelgan yangi fenotiplar muayyan darajada yaşovçanlikka qulay yoki, aksinça, noqulay bölişi mumkin. N. I. Vavilovbirlamçi va ikkilamçi gen markazlari haqidagi tuşunçani ifodalab berdi (q. Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari). Tur populyatsiyalari G. f. tarkibi tarixan gen markazlarida şakllangan. Botanik olim P. M. Jukovskiy madaniy ösimliklarning kelib çiqiş va şakl hosil qilişining 12 ta megamarkazini aniqladi. Biroq taksonomik tarkibining keng kölamda röy berayotgan qaşşoqlanişi va köpgina ekosistemalar strukturasining soddalaşib borişi ularning optimal darajada faoliyat körsatişini hamda barqarorligini çeklab qöimoqda. Köp populyatsiyalargina emas, balki köpgina turlar va hatto turkumlar yöqolib ketmoqda, natijada insoniyat qimmatli genetik materialdan mahrum bölmoqsa. G. f.ni saqlab qolişda ösimliklar (flora) geog.si va dunyo kolleksiyalari (genlar banki)ning ahamiyati katta. Dunyo kolleksiyasi — juda turli-tuman genotiplar, agroekologik belgi va xususiyatlar yiğindisi bölib, ulardan ijodiy ilmiy işlarda foydalaniladi. Mas, 30-y.larda Meksikadan N. I. Vavilov keltirgan akala ğöza populyatsiyasi Özbekistan, Tojikiston, Turkmanistonda yangi seleksion navlarni yaratiş uçun asos böldi. Ğöza turkumiga oid 50 ga yaqin yovvoyi turlarning va 4 madaniylaştirilgan turlarga oid 6 mingdan ortiq kolleksion nusxalar, yuzlab köp genomlik sintetik şakllar Özbekiston FA Genetika va ösimliklar eksperimenta! biologiyasi in-tining jahonga maşhur G.f.da saqlanib kelmoqsa va manba bölib işlatilmoqaa. Ad.: Genofond texniçeskix kultur — rezerv razvitiya agrokompleksa Sredneaziatskogo regiona, T., 1986.
Q.: Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНЕТИК ФОНД, генофонд (ген ва франц. fond — асос) — индивидларда мавжуд бўлган ва мазкур популяциянн ташкил қилувчи генлар йиғиндиси. Г. ф. ирқ ва турларнинг пайдо бўлиш жараёни асосидир. «Г. ф.» терминини фанга рус олими А. С. Серебровский киритган (1928). Популяциядаги генларнинг нисбий такрорланиши етарли даражада катта популяциялар миқёсида ва танлаш рўй бермайдиган шароитларда авлоддан-авлодга ўзгаришсиз ўтади. Популяциялар Г. ф. мутациялармушт вужудга келиши, дурагайлаш (бирон-бир бошқа популяциядан генларнинг ўтиши) ва табиий танланиш натижасида ўзгаради. Кроссинговер ёки мейозда хромосомаларнинг қайта тақсимланишидан юзага келувчи рекомбинация геннинг янги бирикмаларини ҳосил қилади. Натижада вужудга келган янги фенотиплар муайян даражада яшовчанликка қулай ёки, аксинча, ноқулай бўлиши мумкин. Н. И. Вавиловбирламчи ва иккиламчи ген марказлари ҳақидаги тушунчани ифодалаб берди (қ. Маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари). Тур популяциялари Г. ф. таркиби тарихан ген марказларида шаклланган. Ботаник олим П. М. Жуковский маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш ва шакл ҳосил қилишининг 12 та мегамарказини аниқлади. Бироқ таксономик таркибининг кенг кўламда рўй бераётган қашшоқланиши ва кўпгина экосистемалар структурасининг соддалашиб бориши уларнинг оптимал даражада фаолият кўрсатишини ҳамда барқарорлигини чеклаб қўимоқда. Кўп популяцияларгина эмас, балки кўпгина турлар ва ҳатто туркумлар йўқолиб кетмоқда, натижада инсоният қимматли генетик материалдан маҳрум бўлмоқца. Г. ф.ни сақлаб қолишда ўсимликлар (флора) геог.си ва дунё коллекциялари (генлар банки)нинг аҳамияти катта. Дунё коллекцияси — жуда турли-туман генотиплар, агроэкологик белги ва хусусиятлар йиғиндиси бўлиб, улардан ижодий илмий ишларда фойдаланилади. Мас, 30-й.ларда Мексикадан Н. И. Вавилов келтирган акала ғўза популяцияси Ўзбекистан, Тожикистон, Туркманистонда янги селекцион навларни яратиш учун асос бўлди. Ғўза туркумига оид 50 га яқин ёввойи турларнинг ва 4 маданийлаштирилган турларга оид 6 мингдан ортиқ коллекцион нусхалар, юзлаб кўп геномлик синтетик шакллар Ўзбекистон ФА Генетика ва ўсимликлар эксперимента! биологияси ин-тининг жаҳонга машҳур Г.ф.да сақланиб келмоқца ва манба бўлиб ишлатилмоқаа. Ад.: Генофонд технических культур — резерв развития агрокомплекса Среднеазиатского региона, Т., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.