Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 48–50-b. — ziyouz.com
Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari - Yer şarida ösimliklarning muayyan turlari dastlab madaniylaştirilgan (dehqonçilikda ekilgan) va ularning genetik xilma-xilligi eng köp bölgan geografik markazlar. M.ö.k.ç.m. töğrisidagi ta'limot madaniy ösimliklar seleksiyasi va ularning navlarini yaxşilaş uçun boşlanğiç materiallarga ehtiyojlar tufayli yuzaga kelgan. Unga Ç. Darvinning biologik turlarning kelib çiqişida geografik markazlarning mavjudligi töğrisidagi ğoyalari asos bölgan. 1883 y.da şveysariyalik botanik olim A. Dekandol eng asosiy madaniy ekinlar birlamçi kelib çiqqan geografik ölkalarni ta'riflab berdi. Lekin unda juda keng hududlar körsatilgan bölib, ayrimlarining maydonlari deyarli qit'alar çegaralariga töğri kelar edi. 1925—39 y.larda M.ö.k.ç.m. nazariyasini eng izçil holda N. I. Vavilov işlab çiqdi. N.I.Vavilov özi va b. botanik olimlar tomonidan ilmiy ekspeditsiyalarda töplangan jahon ösimlik resurslari (250000 ga yaqin namunalar kolleksiyasi) töğrisidagi juda katta materiallarga tayangan holda M.ö.k.ç.m.ning 8 ta asosiy geografik markazi yoki öçoqlarini körsatib berdi: Xitoy markazi (soya, tariq, turli sabzavot va mevali ekinlar vatani); Hindiston markazi (madaniy ösimliklar turlarining deyarli 1/3 qismi; şoli, şakarqamiş, baklajon, bodring, mevali ekinlar vatani); Örta Osiyo markazi (nöxat, çina, kunjut, maxsar, yasmiq, köpgina sabzavotlar — piyoz, sarimsoq, ismaloq, mevalar — örik, nok, tok, bodom vatani); Ğarbiy Osiyo markazi (buğdoyning köpgina turlari, ikki qatorli arpa, javdar, beda, karam turlari, sabzi, anjir, anor v b.); Örta dengiz, markazi (zaytun, seratoniya daraxti, juda köp ozuqa va sabzavot ekinlari vatani); Efiopiya markazi (buğdoy, arpa, moyli ekinlar, bananning alohida bir turi, kofe daraxti va b. vatani); Markaziy Amerika markazi (90 ga yaqin oziq-ovqat, texnika va dorivor ösimliklar, şu jumladan, makkajöxori, uzun tolali ğöza, loviyaning bir neça turi, qovoq, kakao, mevali ösimliklarning köpgina turlari vatani); Janubiy Amerika markazi (köpgina ildizmevali ösimliklar, birinçi navbatda, kartoşka, oka, xina daraxti va koka butalari vatani).
Ötmişda ayrim ösimliklar bu asosiy markazlardan çetda madaniy ekinlarga aylantirilgan. Lekin bunday ösimliklar soni juda kam. N. I. Vavilov birlamçi (eng kad.) va ikkilamçi (dehqonçilik mintaqalari örtasida tovar ayirboşlaş va özaro aloqalarning rivojlanişi b-n boğliq holda keyinçalik paydo bölgan) M.ö.k.ç.m. borligini körsatadi. Agar ilgari Dajla, Furot, Gang, Nil va b. yirik da-ryolar vodiylari qad. dehqonçilik markazlari bölgan, deb hisoblangan bölsa, N. I. Vavilov deyarli barça madaniy ekinlar toğli, tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalarda paydo bölganligini körsatib berdi. Yetiştirilayotgan köpçilik madaniy ekinlarning asosiy geografik markazlari fakat ösimlik boyliklaridan taşqari eng qad. dehqonçilik madaniyati b-n ham boğlikdir. Hindiston markazi qad. Hindiston va Hindixitoy madaniyati b-n, Örta Osiyo markazi 6 ming yillik tarixga ega bölgan etrus, ellin va Misr madaniyati b-n boğliq va h.k. Şunday qilib, yovvoyi ösimliklardan foydalanişda ularning sifat tarkibi, rivojlangan dehqonçilik madaniyati va tegişli ravişda yirik-yirik aholi manzilgohlarining mavjudligi katta rol öynagan.
N. I. Vavilovning şogirdi P. M. Jukovskiy ösimlik genofondlari (q. Genetik fond) böyiça dunyo miqyosida töplangan juda katta ma'lumotlarni tahlil qiliş asosida madaniy ösimliklar kelib çiqqan va yangi şakllar paydo bölgan 12, jumladan, 4 ta megagen markazlarini ajratdi (xaritaga q.). Bulardan taşqari, madaniy ösimliklarga genetik jihatdan qarindoş endemik yovvoyi turlarning ajralib (alohida bölib) qolişi tufayli paydo bölgan 12 ta mikromarkaz ham ajratilgan.
M.ö.k.ç.m. haqidagi ta'limotning asosiy nazariy mohiyati madaniy ösimliklarda tur hosil böliş jarayonining muayyan geografik joyga boğliqligini körsatişdir. N. I. Vavilov kaşf qilgan irsiy özgaruvçanlikdagi gomologik qatorlar qonuni katta amaliy ahamiyatga ega bölib, amaliy seleksiyada qimmatli boşlanğiç material böla oladigan, muhim xöjalik belgilarining nodir genlariga ega ösimliklarning yangi şakllarini yaratişiga imkon beradi. Madaniy ekinlarning aksariyati dehqonçilikda 5— 8 ming yildan beri ekiladi. Ösimliklar madaniylaştirilgan sari öz markazidan uzoqlaşib yangi tuproq-iqlim şaroitlarda ekila boşlaydi. Sun'iy va tabiiy tanlaniş natijasida ösimliklarning genotiplari, morfologik va biologik belgilari uzgaradi. Genotip özi şakllangan mintaqasidan boşqa mintaqalarga tarqalgan sari uning biol.ga mos şaroit texnologik tadbirlar orqali yaratiladi. Mas, makkajuxori yaxşi tuplanadigan va serşoxli tipik qisqa kunli tropik ösimligidir, ammo yangi navlari va duragaylari 55° şim. kenglikda ekiladi; soya issiqsevar ösimlik, 3500—4000° foydali harorat yiğindisini talab etadi, ammo uning şim. ekotipi 1750—1800° da pişadi. N. I. Vavilov va b. olimlarning mehnati tufayli [mas., Özbekiston FA Genetika va ösimliklar eksperimental biologiyasi in-tida ğözaning kelib çiqişi markazlariga akad. A. Abdullayev boşçiligida Meksika (1975), Peru (1984), Şri Lanka, Hindiston, Xitoy (1989— 90), Avstraliya (1997)ga ek-speditsiyalar uyuştirilgan] Yer şarining turli mamlakatlariga ötkazilgan juda köp botanik ekspeditsiyalar natijasida faqat miqdor emas, balki xilma-xilligi jihatidan ham boy bölgan, jahondagi eng yirik va noyob madaniy ösimliklar hamda ularning yovvoyi ajdodlari kollekdiyalari yaratilgan. Dunyo kolleksiyasi namunalaridan foydalaniş asosida turli q.x. ekinlarining 1200 dan ortiq navlari yaratilgan.
Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş va şakl hosil qiliş megamarkazlari (P. M. Jukovskiy)
I. Xitoy-Yaponiya (soya, yum-şok buğdoy, tariq, qönoq, marjumak va b. vatani).
II. Indoneziya-Hindixitoy
(suli, şakarqamiş, banan, murç, sabzavot ekinlari).
III. Avstraliya (yovvoyi şoli turlari, avstraliya ğözalari, sebarga turlari, tamaki, evkalipt, tropik daraxtlar turlari).
IV. Hindiston (şoli, hind buğdoyi, şakarqamiş, osiyo ğöza turlari, baqlajon, bodring, mango).
V. Örta Osiyo (Özbekiston, Tojikiston, Afğoniston, Ğarbiy Tyanşan toğlari; kök nöxat, xaşaki dukkaklilar, nöxat, moş, afğon javdari, maxsar, yasmiq, örik, şaftoli, olma, qovun, ğöza turlari va b.).
VI. Ğarbiy Osiyo (Toğli Turkmaniston, Eron, Zakavkazye, Kiçik Osiyo, Arabiston ya. o.; buğdoy turlari, arpa, javdar, suli, beda, tok, çirmaşib ösadigan ziğir, nok, gilos, anjir, anor, qovun, sabzavot ekinlari).
VII. Örta dengiz (zaytun, suli, buğdoy turlari, dukkakli ekinlar, sebarga turlari, ziğir, karam, lavlagi, sabzi, şolğom, turp, piyoz, sarimsoq, köknor, oq xantal).
VIII. Afrika (jöxori turlari, tariq, kanakunjut, şoli, moyli palma, dukkakli ekinlar, kunjut, kofe, ğöza turlari).
IX. Yevropa-Sibir (tolali ziğir, duragay sebarga, beda turlari, kendir, xmel, naşa, meva, sabzavot ekinlari).
X. Markaziy Amerika (makkajöxori, uzun tolali ğöza turlari, loviya, kungaboqar, qovoq, maxorka, qalampir, kartoşka turlari, köp yillik ösimliklar).
XI. Janubiy Amerika (madaniy kartoşka, pomidor, tamaki, ananas, köp yillik arpa, yer yonğoq, gurçsimon (çatnaydigan) makkajöxori turlari).
XII. Şimoliy Amerika (arpa turlari, lyupin turlari, köp yillik ötsimon kungaboqar turlari, meva, sabzavot, rezavor ösimliklar).
Ad.: Jukovskiy P. V., Mirovoy genofond rasteniy dlya seleksii, L., 1970; Sinskaya Ye. N., Istoriçeskaya geografiya kulturnoy flori, L., 1969; Hasanov U. H., Madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari, T., 1989.
Halima Otaboyeva.
Q.: Genetik fond
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАДАНИЙ ЎСИМЛИКЛАРНИНГ КЕЛИБ ЧИҚИШ МАРКАЗЛАРИ - Ер шарида ўсимликларнинг муайян турлари дастлаб маданийлаштирилган (деҳқончиликда экилган) ва уларнинг генетик хилма-хиллиги энг кўп бўлган географик марказлар. М.ў.к.ч.м. тўғрисидаги таълимот маданий ўсимликлар селекцияси ва уларнинг навларини яхшилаш учун бошланғич материалларга эҳтиёжлар туфайли юзага келган. Унга Ч. Дарвиннинг биологик турларнинг келиб чиқишида географик марказларнинг мавжудлиги тўғрисидаги ғоялари асос бўлган. 1883 й.да швейцариялик ботаник олим А. Декандоль энг асосий маданий экинлар бирламчи келиб чиққан географик ўлкаларни таърифлаб берди. Лекин унда жуда кенг ҳудудлар кўрсатилган бўлиб, айримларининг майдонлари деярли қитъалар чегараларига тўғри келар эди. 1925—39 й.ларда М.ў.к.ч.м. назариясини энг изчил ҳолда Н. И. Вавилов ишлаб чиқди. Н.И.Вавилов ўзи ва б. ботаник олимлар томонидан илмий экспедицияларда тўпланган жаҳон ўсимлик ресурслари (250000 га яқин намуналар коллекцияси) тўғрисидаги жуда катта материалларга таянган ҳолда М.ў.к.ч.м.нинг 8 та асосий географик маркази ёки ўчоқларини кўрсатиб берди: Хитой маркази (соя, тариқ, турли сабзавот ва мевали экинлар ватани); Ҳиндистон маркази (маданий ўсимликлар турларининг деярли 1/3 қисми; шоли, шакарқамиш, баклажон, бодринг, мевали экинлар ватани); Ўрта Осиё маркази (нўхат, чина, кунжут, махсар, ясмиқ, кўпгина сабзавотлар — пиёз, саримсоқ, исмалоқ, мевалар — ўрик, нок, ток, бодом ватани); Ғарбий Осиё маркази (буғдойнинг кўпгина турлари, икки қаторли арпа, жавдар, беда, карам турлари, сабзи, анжир, анор в б.); Ўрта денгиз, маркази (зайтун, цератония дарахти, жуда кўп озуқа ва сабзавот экинлари ватани); Эфиопия маркази (буғдой, арпа, мойли экинлар, бананнинг алоҳида бир тури, кофе дарахти ва б. ватани); Марказий Америка маркази (90 га яқин озиқ-овқат, техника ва доривор ўсимликлар, шу жумладан, маккажўхори, узун толали ғўза, ловиянинг бир неча тури, қовоқ, какао, мевали ўсимликларнинг кўпгина турлари ватани); Жанубий Америка маркази (кўпгина илдизмевали ўсимликлар, биринчи навбатда, картошка, ока, хина дарахти ва кока буталари ватани).
Ўтмишда айрим ўсимликлар бу асосий марказлардан четда маданий экинларга айлантирилган. Лекин бундай ўсимликлар сони жуда кам. Н. И. Вавилов бирламчи (энг кад.) ва иккиламчи (деҳқончилик минтақалари ўртасида товар айирбошлаш ва ўзаро алоқаларнинг ривожланиши б-н боғлиқ ҳолда кейинчалик пайдо бўлган) М.ў.к.ч.м. борлигини кўрсатади. Агар илгари Дажла, Фурот, Ганг, Нил ва б. йирик да-рёлар водийлари қад. деҳқончилик марказлари бўлган, деб ҳисобланган бўлса, Н. И. Вавилов деярли барча маданий экинлар тоғли, тропик, субтропик ва мўътадил минтақаларда пайдо бўлганлигини кўрсатиб берди. Етиштирилаётган кўпчилик маданий экинларнинг асосий географик марказлари факат ўсимлик бойликларидан ташқари энг қад. деҳқончилик маданияти б-н ҳам боғликдир. Ҳиндистон маркази қад. Ҳиндистон ва Ҳиндихитой маданияти б-н, Ўрта Осиё маркази 6 минг йиллик тарихга эга бўлган этрус, эллин ва Миср маданияти б-н боғлиқ ва ҳ.к. Шундай қилиб, ёввойи ўсимликлардан фойдаланишда уларнинг сифат таркиби, ривожланган деҳқончилик маданияти ва тегишли равишда йирик-йирик аҳоли манзилгоҳларининг мавжудлиги катта роль ўйнаган.
Н. И. Вавиловнинг шогирди П. М. Жуковский ўсимлик генофондлари (қ. Генетик фонд) бўйича дунё миқёсида тўпланган жуда катта маълумотларни таҳлил қилиш асосида маданий ўсимликлар келиб чиққан ва янги шакллар пайдо бўлган 12, жумладан, 4 та мегаген марказларини ажратди (харитага қ.). Булардан ташқари, маданий ўсимликларга генетик жиҳатдан қариндош эндемик ёввойи турларнинг ажралиб (алоҳида бўлиб) қолиши туфайли пайдо бўлган 12 та микромарказ ҳам ажратилган.
М.ў.к.ч.м. ҳақидаги таълимотнинг асосий назарий моҳияти маданий ўсимликларда тур ҳосил бўлиш жараёнининг муайян географик жойга боғлиқлигини кўрсатишдир. Н. И. Вавилов кашф қилган ирсий ўзгарувчанликдаги гомологик қаторлар қонуни катта амалий аҳамиятга эга бўлиб, амалий селекцияда қимматли бошланғич материал бўла оладиган, муҳим хўжалик белгиларининг нодир генларига эга ўсимликларнинг янги шаклларини яратишига имкон беради. Маданий экинларнинг аксарияти деҳқончиликда 5— 8 минг йилдан бери экилади. Ўсимликлар маданийлаштирилган сари ўз марказидан узоқлашиб янги тупроқ-иқлим шароитларда экила бошлайди. Сунъий ва табиий танланиш натижасида ўсимликларнинг генотиплари, морфологик ва биологик белгилари узгаради. Генотип ўзи шаклланган минтақасидан бошқа минтақаларга тарқалган сари унинг биол.га мос шароит технологик тадбирлар орқали яратилади. Мас, маккажухори яхши тупланадиган ва сершохли типик қисқа кунли тропик ўсимлигидир, аммо янги навлари ва дурагайлари 55° шим. кенгликда экилади; соя иссиқсевар ўсимлик, 3500—4000° фойдали ҳарорат йиғиндисини талаб этади, аммо унинг шим. экотипи 1750—1800° да пишади. Н. И. Вавилов ва б. олимларнинг меҳнати туфайли [мас., Ўзбекистон ФА Генетика ва ўсимликлар экспериментал биологияси ин-тида ғўзанинг келиб чиқиши марказларига акад. А. Абдуллаев бошчилигида Мексика (1975), Перу (1984), Шри Ланка, Ҳиндистон, Хитой (1989— 90), Австралия (1997)га эк-спедициялар уюштирилган] Ер шарининг турли мамлакатларига ўтказилган жуда кўп ботаник экспедициялар натижасида фақат миқдор эмас, балки хилма-хиллиги жиҳатидан ҳам бой бўлган, жаҳондаги энг йирик ва ноёб маданий ўсимликлар ҳамда уларнинг ёввойи аждодлари коллекдиялари яратилган. Дунё коллекцияси намуналаридан фойдаланиш асосида турли қ.х. экинларининг 1200 дан ортиқ навлари яратилган.
Маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш ва шакл ҳосил қилиш мегамарказлари (П. М. Жуковский)
I. Хитой-Япония (соя, юм-шок буғдой, тариқ, қўноқ, маржумак ва б. ватани).
II. Индонезия-Ҳиндихитой
(сули, шакарқамиш, банан, мурч, сабзавот экинлари).
III. Австралия (ёввойи шоли турлари, австралия ғўзалари, себарга турлари, тамаки, эвкалипт, тропик дарахтлар турлари).
IV. Ҳиндистон (шоли, ҳинд буғдойи, шакарқамиш, осиё ғўза турлари, бақлажон, бодринг, манго).
V. Ўрта Осиё (Ўзбекистон, Тожикистон, Афғонистон, Ғарбий Тяньшан тоғлари; кўк нўхат, хашаки дуккаклилар, нўхат, мош, афғон жавдари, махсар, ясмиқ, ўрик, шафтоли, олма, қовун, ғўза турлари ва б.).
VI. Ғарбий Осиё (Тоғли Туркманистон, Эрон, Закавказье, Кичик Осиё, Арабистон я. о.; буғдой турлари, арпа, жавдар, сули, беда, ток, чирмашиб ўсадиган зиғир, нок, гилос, анжир, анор, қовун, сабзавот экинлари).
VII. Ўрта денгиз (зайтун, сули, буғдой турлари, дуккакли экинлар, себарга турлари, зиғир, карам, лавлаги, сабзи, шолғом, турп, пиёз, саримсоқ, кўкнор, оқ хантал).
VIII. Африка (жўхори турлари, тариқ, канакунжут, шоли, мойли пальма, дуккакли экинлар, кунжут, кофе, ғўза турлари).
IX. Европа-Сибирь (толали зиғир, дурагай себарга, беда турлари, кендир, хмел, наша, мева, сабзавот экинлари).
X. Марказий Америка (маккажўхори, узун толали ғўза турлари, ловия, кунгабоқар, қовоқ, махорка, қалампир, картошка турлари, кўп йиллик ўсимликлар).
XI. Жанубий Америка (маданий картошка, помидор, тамаки, ананас, кўп йиллик арпа, ер ёнғоқ, гурчсимон (чатнайдиган) маккажўхори турлари).
XII. Шимолий Америка (арпа турлари, люпин турлари, кўп йиллик ўтсимон кунгабоқар турлари, мева, сабзавот, резавор ўсимликлар).
Ад.: Жуковский П. В., Мировой генофонд растений для селекции, Л., 1970; Синская Е. Н., Историческая география культурной флоры, Л., 1969; Ҳасанов У. Ҳ., Маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари, Т., 1989.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.