Genetik kasalliklar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com
Genetik kasalliklar - q. Irsiy kasalliklar. GENETIK KOD — irsiy axborotni nuklein kislotalar molekulasida nukleotidlar ketma-ketligi tartibida yozişning tirik organizmlarga xos bölgan yagona sistemasi. Dezoksiribo-nuklein kislotasi (DNK) molekulasida ma'lum tartibda joylaşgan muayyan sondagi nukleotidlar sintezlanayotgan oqsil zanjirining tarkibidagi aminokislotalar xili, soni, ularning joylaşiş tartibini belgilab beradi. DNK molekulasidagi nukleotidlar 4 xil bölib, ular adenin-A, timin-T, guanin-G va sitozin-S lardan iborat. Tabiatda 300 ga yaqin aminokislotalar uçraydi, lekin tirik organizmlardagi oqsillar tarkibiga 20 ta aminokislota kiradi. Hujayrada oqsilning sintez qilinişi jarayonida uning tarkibidagi har bir aminokislotaning joylanişi uçta nukleotid tomonidan kodlanadi. Uni triplet (uçlik) yoki kodon deb ataladi. Demak, DNK molekulasidagi kodonlarning joylaşiş tartibi ular sintez qiladigan oqsil molekulasi tarkibidagi aminokislotalarning joylaşiş tartibini ifodalaydi. Oqsil molekulasida aminokislotalar soni qança bölsa, DNK ning şu oqsilni ifodalovçi, ya'ni sintez qilinişini ta'min etuvçi qismi bölgan gen ham şunça kodondan taşkil topadi. Oqsilning sintezida DNK va uning qismi bölgan gen emas, balki boşqa nuklein kislota — ribonuklein kislota (RNK) iştirok etadi. U uç xil: informatsion — iRNK, transport — tRNK va ribosoma — rRNK. iRNK DNK asosida sintez qilinib undagi genetik axborotni ribosomalarga olib keladi, iRNK tarkibida ham DNK dagi kabi 4 xil nukleoidlar mavjud. Ularning uçtasi — A, G, S DNK dagi kabi, fakat iRNK da T ning örniga U-uratsil uçraydi; tRNK sitoplazmadagi aminokislotalarni ribosomalarga yetkazib beradi. Ribosomalarda aminokislotalar ma'lum tartibda ketma-ket ulanib polipeptid zanjir sintezlanadi. Ularning ma'lum sonda birikişi tufayli oqsillar hosil böladi. Oqsillar organizm belgi va xususiyatlarining rivojlanişida iştirok etadi. Hoz. vaktda barça aminokislotalarning kodonlari aniklangan. 20 xil aminokislotalarning ikkitasi faqat bir xil kodon b-n, qolganlari esa ikki va undan ortiq kodonlardan bittasi orqali kodlanadi. Mas, lizin aminokislotasi AAA yoki AAG, serii esa — UTSU yoki UTSS b-n kodlanadi. 64 tripletdan 3 tasi — UAA, UAG, UGA aminokislotalarni kodlamaydi va polipeptid zanjir sintezi tugaganini bildiradi. Ular terminatsiya signalini beradi. G. k.ning tuzilişi va funksional belgi hamda xususiyatlari barça organizmlarga xos, universal xossalarga ega va turgun böladi. Ad.: Igne-Veçtomov, Genetika s osnovami seleksii M., 1989;Töraqul ov yo, Molekulyar biologiya, T., 1993. Jöra Musayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕНЕТИК КАСАЛЛИКЛАР - қ. Ирсий касалликлар. ГЕНЕТИК КОД — ирсий ахборотни нуклеин кислоталар молекуласида нуклеотидлар кетма-кетлиги тартибида ёзишнинг тирик организмларга хос бўлган ягона системаси. Дезоксирибо-нуклеин кислотаси (ДНК) молекуласида маълум тартибда жойлашган муайян сондаги нуклеотидлар синтезланаётган оқсил занжирининг таркибидаги аминокислоталар хили, сони, уларнинг жойлашиш тартибини белгилаб беради. ДНК молекуласидаги нуклеотидлар 4 хил бўлиб, улар аденин-А, тимин-Т, гуанин-Г ва цитозин-Ц лардан иборат. Табиатда 300 га яқин аминокислоталар учрайди, лекин тирик организмлардаги оқсиллар таркибига 20 та аминокислота киради. Ҳужайрада оқсилнинг синтез қилиниши жараёнида унинг таркибидаги ҳар бир аминокислотанинг жойланиши учта нуклеотид томонидан кодланади. Уни триплет (учлик) ёки кодон деб аталади. Демак, ДНК молекуласидаги кодонларнинг жойлашиш тартиби улар синтез қиладиган оқсил молекуласи таркибидаги аминокислоталарнинг жойлашиш тартибини ифодалайди. Оқсил молекуласида аминокислоталар сони қанча бўлса, ДНК нинг шу оқсилни ифодаловчи, яъни синтез қилинишини таъмин этувчи қисми бўлган ген ҳам шунча кодондан ташкил топади. Оқсилнинг синтезида ДНК ва унинг қисми бўлган ген эмас, балки бошқа нуклеин кислота — рибонуклеин кислота (РНК) иштирок этади. У уч хил: информацион — иРНК, транспорт — тРНК ва рибосома — рРНК. иРНК ДНК асосида синтез қилиниб ундаги генетик ахборотни рибосомаларга олиб келади, иРНК таркибида ҳам ДНК даги каби 4 хил нуклеоидлар мавжуд. Уларнинг учтаси — А, Г, Ц ДНК даги каби, факат иРНК да Т нинг ўрнига У-урацил учрайди; тРНК цитоплазмадаги аминокислоталарни рибосомаларга етказиб беради. Рибосомаларда аминокислоталар маълум тартибда кетма-кет уланиб полипептид занжир синтезланади. Уларнинг маълум сонда бирикиши туфайли оқсиллар ҳосил бўлади. Оқсиллар организм белги ва хусусиятларининг ривожланишида иштирок этади. Ҳоз. вактда барча аминокислоталарнинг кодонлари аникланган. 20 хил аминокислоталарнинг иккитаси фақат бир хил кодон б-н, қолганлари эса икки ва ундан ортиқ кодонлардан биттаси орқали кодланади. Мас, лизин аминокислотаси ААА ёки ААГ, серии эса — УЦУ ёки УЦЦ б-н кодланади. 64 триплетдан 3 таси — УАА, УАГ, УГА аминокислоталарни кодламайди ва полипептид занжир синтези тугаганини билдиради. Улар терминация сигналини беради. Г. к.нинг тузилиши ва функционал белги ҳамда хусусиятлари барча организмларга хос, универсал хоссаларга эга ва тургун бўлади. Ад.: Игне-Вечтомов, Генетика с основами селекции М., 1989;Тўрақул ов ё, Молекуляр биология, Т., 1993. Жўра Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.