Geodeziya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 193–195-b. — ziyouz.com
Geodeziya (geo... va yun. daio — bölaman) — Yerning şakli va ölçamlarini aniqlaş, Yer yuzasini plan va xaritalarda tasvirlaş hamda muhandislik inşootlarini qurişdagi qidiruv işlari, ularni loyihalaş, quriş va ulardan foydalanişda bajariladigan ölçaş işlari haqidagi fan. G. oliy geodeziya, geodeziya yoki topografiya, muhandislik geodeziyasi, xaritagrafiya va fototopografiya kabi mustaqil fanlarga bölinadi. Yer şakli va ölçamlarini aniqlaş, mamlakat xaritalarini tuziş uçun kerakli boş geodezik asosni barpo etiş, uni zamonaviy talablarga javob beradigan darajada saqdab turiş, katta maydonlarda olib boriladigan geodezik ölçaş işlariii taşkil etiş, ularni bajariş b-n oliy G. şuğullanadi. Yer yuzasining ayrim bölaklarini plan, xarita va profillarda tasvirlaşda bajariladigan geodezik ölçaş işlari b-n muhandislik geodeziyasi, Yer yuzasining katta bölagini tasvirlaş usullari b-n xaritagrafiya, joyning plan va xaritalarini fotosuratlardan foydalangan holda tuziş usullarini fototopografiya fani örganadi. Qadimda yer ölçaş va xöjalik işlari uçun plan hamda xaritalar tuzişda G.dan foydalanişgan. Mil. av. 7-a.da Bobil va Ossuriyada loydan işlangan taxtaçalarga geografik xaritalar tuzişgan. Mil. av. 6—4-a.larda Yerning şarsimon ekanligini aytişgan. Mil. av. 3-a.da Misrda unumdor yerlarni böliş va ölçaş b-n şuğullanganlar. Keyinçalik joylarni ölçaş va Yer ölçamlarini aniqlaş, tarx tuziş, muhandislik inşootlarini qurişda G. ölçaşlar bajarilgan. Misrlik olim Eratosfen töğri geometrik prinsiplar asosida birinçi marta Yer şarining radiusini aniqlagan. Şu davrlarda Aristotel işlarida «G.» astronomiya, xaritagrafiya va geogr. b-n boğliq bölgan bilimlar tarmoği sifatida namoyon böla boşladi. Mil. av. 2-a. da astronom va matematiklar joyning geografik kengligi va uzunligi hamda xaritalardagi meridianlar va parallellar töğrisida tuşunçalar kiritişgan. Yunoniston va Misr olimlari Yerning şakli va ölçamlarini aniqlaganlar. G. fani Arabiston, Xitoy, Hindiston va Örta Osiyoda ham taraqqiy etgan. 9-a. boşlarida Abu Abdullo Muhammad ibn Muso Xorazmiy, keyinçalik Abu Rayhon Beruniy Yerning ölçamlarini aniqlaganlar. Abu Rayhon Beruniyning geodeziyaga oid asari «Turar joylar orasidagi masofani tekşiriş uçun joylarning çegaralarini aniq-laş» — «Geodeziya» ilk asar bölib unda xaritagrafiyaga doyr köp masalalar yeçilgan va G.ning fan sifatida şakllanişiga ana şu kitobi asos bölgan. Öşa davrda xalifa Ma'munning topşiriğiga binoan birinçi marta almavsil (Mosul) ş. yaqinida gradus ölçamlari bajarilib, Yer şarining radiusi aniq ölçab topilgan. Hoz. zamon G. va geodezik işlarning rivojlanişi 17-a.da qaraş trubasining va triangulyatsiya usulining ixtiro kilinişidan boşlangan. Burçak ölçaş asbobi — teodolitnint paydo bölişi hamda uning qaraş trubasi b-n birlaştirilişi triangulyatsiyada burçak ölçaşlarning aniqpigini oşiradi. Yer sirtidagi nuqta balandligini aniqlaydigan barometr ixtiro qilindi, topografik xaritalar tuzişni soddalaştiruvçi topografik suratga olişning grafik usullari işlab çiqildi. 18-a. örtalarida fransuz olimi A. Klero Yer şaklining asosiy nazariyasini işlab çiqdi va Yer sferoidida geografik kenglikka boğliq hodda oğirlik kuçining özgariş qonunini asoslab berdi. Tortişiş qonunining yaratilişi va geodezik ekspeditsiyalarning ötkazilganligi G. Yer şakli va uni örganiş usullari haqidagi mustaqil fan sifatida namoyon böldi. Sönggi yillarda kosmik G. rivojlangan fanlar qatoridan örin oldi, çunki rivojlangan mamlakatlarda geodezik ölçaş işlarining asosiy qismi Yer sun'iy yöldoşi texnologiyasi asosida bajarilmoqda. Ayni vaqtda Özbekistonning davlat geodezik tarmoği yangi texnologiya — Yer sun'iy yöldoşi texnologiyasi asosida qayta barpo etilmoqda. Özbekistonda G.ga doyr i.t. işlari Özbekiston FA Astronomiya institutida, ÖzMU, Toşkent texnika un-tida, Toşkent va Samarkand arxitekturaquriliş in-tlari va Toşkent q. x.ni irrigatsiyalaş va mexanizatsiyalaş in-tida olib boriladi (yana q. Astronomiya). Asosiy geodezik işlarni Vazirlar Mahkamasi huzuridagi G. xaritagrafiya va kadastr boş boşqarmasi bajaradi. Ld.. Qöziboyev T., Geodeziya, 1975; Nazirov A., Geodeziya, T., 1978; Norxöjayev K. N., Injenerlik geodeziyasi, T., 1984; Nişonboyev N., Amaliy geodeziya. Me'-morçilik obidalarini ta'mirlaşga oid geodezik işlar, T., 1992; Nişonboyev N., Amaliy geodeziya. Maqbul usullarda yeçiladigan geodezik işlar, 1992;Döstmuhamedov M. Yu., Muhandislik geodeziyasi, T., 1998. Nosir Nişonboyev.
Q.: Astronomiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОДЕЗИЯ (гео... ва юн. daio — бўламан) — Ернинг шакли ва ўлчамларини аниқлаш, Ер юзасини план ва хариталарда тасвирлаш ҳамда муҳандислик иншоотларини қуришдаги қидирув ишлари, уларни лойиҳалаш, қуриш ва улардан фойдаланишда бажариладиган ўлчаш ишлари ҳақидаги фан. Г. олий геодезия, геодезия ёки топография, муҳандислик геодезияси, харитаграфия ва фототопография каби мустақил фанларга бўлинади. Ер шакли ва ўлчамларини аниқлаш, мамлакат хариталарини тузиш учун керакли бош геодезик асосни барпо этиш, уни замонавий талабларга жавоб берадиган даражада сақдаб туриш, катта майдонларда олиб бориладиган геодезик ўлчаш ишлариии ташкил этиш, уларни бажариш б-н олий Г. шуғулланади. Ер юзасининг айрим бўлакларини план, харита ва профилларда тасвирлашда бажариладиган геодезик ўлчаш ишлари б-н муҳандислик геодезияси, Ер юзасининг катта бўлагини тасвирлаш усуллари б-н харитаграфия, жойнинг план ва хариталарини фотосуратлардан фойдаланган ҳолда тузиш усулларини фототопография фани ўрганади. Қадимда ер ўлчаш ва хўжалик ишлари учун план ҳамда хариталар тузишда Г.дан фойдаланишган. Мил. ав. 7-а.да Бобил ва Оссурияда лойдан ишланган тахтачаларга географик хариталар тузишган. Мил. ав. 6—4-а.ларда Ернинг шарсимон эканлигини айтишган. Мил. ав. 3-а.да Мисрда унумдор ерларни бўлиш ва ўлчаш б-н шуғулланганлар. Кейинчалик жойларни ўлчаш ва Ер ўлчамларини аниқлаш, тарх тузиш, муҳандислик иншоотларини қуришда Г. ўлчашлар бажарилган. Мисрлик олим Эратосфен тўғри геометрик принциплар асосида биринчи марта Ер шарининг радиусини аниқлаган. Шу даврларда Аристотель ишларида «Г.» астрономия, харитаграфия ва геогр. б-н боғлиқ бўлган билимлар тармоғи сифатида намоён бўла бошлади. Мил. ав. 2-а. да астроном ва математиклар жойнинг географик кенглиги ва узунлиги ҳамда хариталардаги меридианлар ва параллеллар тўғрисида тушунчалар киритишган. Юнонистон ва Миср олимлари Ернинг шакли ва ўлчамларини аниқлаганлар. Г. фани Арабистон, Хитой, Ҳиндистон ва Ўрта Осиёда ҳам тараққий этган. 9-а. бошларида Абу Абдулло Муҳаммад ибн Мусо Хоразмий, кейинчалик Абу Райҳон Беруний Ернинг ўлчамларини аниқлаганлар. Абу Райҳон Берунийнинг геодезияга оид асари «Турар жойлар орасидаги масофани текшириш учун жойларнинг чегараларини аниқ-лаш» — «Геодезия» илк асар бўлиб унда харитаграфияга дойр кўп масалалар ечилган ва Г.нинг фан сифатида шаклланишига ана шу китоби асос бўлган. Ўша даврда халифа Маъмуннинг топшириғига биноан биринчи марта алмавсил (Мосул) ш. яқинида градус ўлчамлари бажарилиб, Ер шарининг радиуси аниқ ўлчаб топилган. Ҳоз. замон Г. ва геодезик ишларнинг ривожланиши 17-а.да қараш трубасининг ва триангуляция усулининг ихтиро килинишидан бошланган. Бурчак ўлчаш асбоби — теодолитнинт пайдо бўлиши ҳамда унинг қараш трубаси б-н бирлаштирилиши триангуляцияда бурчак ўлчашларнинг аниқпигини оширади. Ер сиртидаги нуқта баландлигини аниқлайдиган барометр ихтиро қилинди, топографик хариталар тузишни соддалаштирувчи топографик суратга олишнинг график усуллари ишлаб чиқилди. 18-а. ўрталарида француз олими А. Клеро Ер шаклининг асосий назариясини ишлаб чиқди ва Ер сфероидида географик кенгликка боғлиқ ҳодда оғирлик кучининг ўзгариш қонунини асослаб берди. Тортишиш қонунининг яратилиши ва геодезик экспедицияларнинг ўтказилганлиги Г. Ер шакли ва уни ўрганиш усуллари ҳақидаги мустақил фан сифатида намоён бўлди. Сўнгги йилларда космик Г. ривожланган фанлар қаторидан ўрин олди, чунки ривожланган мамлакатларда геодезик ўлчаш ишларининг асосий қисми Ер сунъий йўлдоши технологияси асосида бажарилмоқда. Айни вақтда Ўзбекистоннинг давлат геодезик тармоғи янги технология — Ер сунъий йўлдоши технологияси асосида қайта барпо этилмоқда. Ўзбекистонда Г.га дойр и.т. ишлари Ўзбекистон ФА Астрономия институтида, ЎзМУ, Тошкент техника ун-тида, Тошкент ва Самарканд архитектурақурилиш ин-тлари ва Тошкент қ. х.ни ирригациялаш ва механизациялаш ин-тида олиб борилади (яна қ. Астрономия). Асосий геодезик ишларни Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Г. харитаграфия ва кадастр бош бошқармаси бажаради. Лд.. Қўзибоев Т., Геодезия, 1975; Назиров А., Геодезия, Т., 1978; Норхўжаев К. Н., Инженерлик геодезияси, Т., 1984; Нишонбоев Н., Амалий геодезия. Меъ-морчилик обидаларини таъмирлашга оид геодезик ишлар, Т., 1992; Нишонбоев Н., Амалий геодезия. Мақбул усулларда ечиладиган геодезик ишлар, 1992;Дўстмуҳамедов М. Ю., Муҳандислик геодезияси, Т., 1998. Носир Нишонбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.