Geofizik razvedka usullari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–218-b. — ziyouz.com
Geofizik razvedka usullari — foydali qazilma konlarini qidiriş va razvedka qiliş maqsadida Yer qobiği tuzilişini fizik usullar b-n örganiş; geofizikat tarkibiy qismi. G. r. u. tabiiy maydonlar (gravitatsion, magnit, elektr, seysmik, termik, yadroviy nurlanişlar)ni örganişga asoslanadi. Bu maydonlar parametrlari yer ustida, havoda va yer osti (şaxta va burği quduqlari)da ölçanadi. Olingan ma'lumotlar geologik strukturalar, ruda va b. konlarning joylaşişini aniqlaş, asosiy körsatkiçlarini örganişda işlatiladi. G. r. u.da tabiiy va sun'iy hosil qilinadigan fizik maydonlardan foydalaniladi. Tabiiy maydon usullari nisbatan arzon va bir xildagi, oson soliştiriladigan ma'lumotlar bergani uçun katta hududlardagi işlarda köllaniladi. Bu usul qimmatbaho burğilaş va toğ işlarining aniq yönalişlarini belgilab, ularning samaradorligini oşiradi. Şuning uçun rekognossirovka işlarida asosan tabiiy maydonli G. r. u. (magnitorazvedka), kiçik hududlardagi işlarda asosan sun'iy fizik maydonlar (seysmorazvedka) qöllaniladi. Qöllaniladigan fizik maydonlar tabiatiga qarab, G. r. u. quyidagi xillarga bölinadi: Yer tortiş kuçi maydonini örganuvçi gravimetrik razvedka; Yer tabiiy magnit maydonini örganuvçi magnitorazvedka; Yerning tabiiy elektr maydonini, asosan, sun'iy hosil qilinadigan özgarmas va özgaruvçan elektromagnit maydonlarni örganuvçi elektrorazvedka; portlovçi moddalarni portlatiş yoki mexanik zarblarda hosil qilinadigan va Yer qobiğida tarqaluvçi seysmik tebranişlar maydonini örganuvçi seysmorazvedka; toğ jinslarining issiqlik ötkazuvçanligi orasidagi farqqa asoslanib, burği quduqlaridagi t-rani örganuvçi geotermik razvedka; toğ jinslari va rudalarning tabiiy radioaktiv nurlaiişini örganuvçi yadro geofizikasi; burğilaş quduqlaridagi fizik maydonlarni urganuvçi karotaj; burğilaş quduqlari oraliqlaridagi ruda gavdalarini aniqlaşga asoslangan burği quduqlari geofizikasi. G. r. u., ayniqsa, ğovak qatlamlar ostidagi, çuqur joylaşgan, dengiz va okeanlar tubi ostida yotgan foydali qazilma konlarini qidiriş va razvedka qilişda muhim örin tutadi (yana q. Geologik qidiriş).
Q.: Geologik qidiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОФИЗИК РАЗВЕДКА УСУЛЛАРИ — фойдали қазилма конларини қидириш ва разведка қилиш мақсадида Ер қобиғи тузилишини физик усуллар б-н ўрганиш; геофизикат таркибий қисми. Г. р. у. табиий майдонлар (гравитацион, магнит, электр, сейсмик, термик, ядровий нурланишлар)ни ўрганишга асосланади. Бу майдонлар параметрлари ер устида, ҳавода ва ер ости (шахта ва бурғи қудуқлари)да ўлчанади. Олинган маълумотлар геологик структуралар, руда ва б. конларнинг жойлашишини аниқлаш, асосий кўрсаткичларини ўрганишда ишлатилади. Г. р. у.да табиий ва сунъий ҳосил қилинадиган физик майдонлардан фойдаланилади. Табиий майдон усуллари нисбатан арзон ва бир хилдаги, осон солиштириладиган маълумотлар бергани учун катта ҳудудлардаги ишларда кўлланилади. Бу усул қимматбаҳо бурғилаш ва тоғ ишларининг аниқ йўналишларини белгилаб, уларнинг самарадорлигини оширади. Шунинг учун рекогносцировка ишларида асосан табиий майдонли Г. р. у. (магниторазведка), кичик ҳудудлардаги ишларда асосан сунъий физик майдонлар (сейсморазведка) қўлланилади. Қўлланиладиган физик майдонлар табиатига қараб, Г. р. у. қуйидаги хилларга бўлинади: Ер тортиш кучи майдонини ўрганувчи гравиметрик разведка; Ер табиий магнит майдонини ўрганувчи магниторазведка; Ернинг табиий электр майдонини, асосан, сунъий ҳосил қилинадиган ўзгармас ва ўзгарувчан электромагнит майдонларни ўрганувчи электроразведка; портловчи моддаларни портлатиш ёки механик зарбларда ҳосил қилинадиган ва Ер қобиғида тарқалувчи сейсмик тебранишлар майдонини ўрганувчи сейсморазведка; тоғ жинсларининг иссиқлик ўтказувчанлиги орасидаги фарққа асосланиб, бурғи қудуқларидаги т-рани ўрганувчи геотермик разведка; тоғ жинслари ва рудаларнинг табиий радиоактив нурлаиишини ўрганувчи ядро геофизикаси; бурғилаш қудуқларидаги физик майдонларни урганувчи каротаж; бурғилаш қудуқлари оралиқларидаги руда гавдаларини аниқлашга асосланган бурғи қудуқлари геофизикаси. Г. р. у., айниқса, ғовак қатламлар остидаги, чуқур жойлашган, денгиз ва океанлар туби остида ётган фойдали қазилма конларини қидириш ва разведка қилишда муҳим ўрин тутади (яна қ. Геологик қидириш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.