Geografik uzoq şakllarni duragaylaş
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com
Geografik uzoq şakllarni duragaylaş — har xil geografik tur, turkum va ulardan yuqori taksonomik birliklarga mansub bölgan ösimliklarni çatiştiriş; duragaylaş turlaridan biri. G. u. ş. d. tur içida, turlararo va turkumlararo duragaylaşga bölinadi.Tur içida G.u.ş.d. — bir tur miqyosida ekologik-geografik uzoq navlarni yoki turning madaniy va yovvoyi vakillarini çatiştirişdan iborat. Bu duragaylaş kongruyent (ota-onalar bir xil genomga ega) çatiştirişga kiradi (nusxalarni çatiştiriş oson böladi va olingan duragaylar nayel beradi). Bundam duragaylaşdan q. x. ekinlari seleksiyasida navlarning kasalliklarga çidamli va b. qimmatli xöjalik belgilarini yaxşilaş işlarida foydalaniladi. Çunonçi bir yillik peru gözasini Perudan olingan köp yillik ğöza b-n çatiştirib ingiçka tolali ğözaning fuzarioz viltga çidamli navlari yaratilgan. Meksika ğözasi navlarini uning yovvoyi kenja turi — meksikanum nervozum b-n çatiştirib, vertitsillyoz viltga çidamli Toşkent navlari yaratilgan. Turlararo G. u. ş. d. har xil turga mansub ösimliklarni çatiştiriş, yangi nusxalar olişda muhim manbadir. Bu usul madaniy ösimliklar seleksiyasida samarali qöllaniladi. Buğdoy, kungaboqar, kartoşka, tamaki, ğöza va b. ekinlarning kuplab navlari şu usulda yaratilgan. Turlararo duragaylaş inkongruyent (ota-ona nusxalar xromosomalari yiğindisining mos kelmasligi, ular sonining har xilligi yoki sitoplazmaga boğliq bölgan tafovutlar mavjudligi) çatiştirişlar guruhiga kiradi va bunday duragaylaşda (genetik va fiziologik nomutanosiblik tufayli) uruğ kam hosil böladi. Bu hodisa negizida köpayiş organlari tuzilişidagi nomuvofiqliklar tufayli çang nayçalari b-n uruğçi tumşuqçasi töqimasining nomutanosibligi, turlarning taraqqiyoti jarayonida xromosomalar strukturasining özgarişi va genetik nomutanosiblikning kelib çiqişi, rivojlanişining turli bosqiçlarida murtakning nobud bölişi singari turli-tuman sabablar yotadi. Turkumlararo G. u. ş. d. — bir oilaga mansub ayrim turkumlar vakillari çatiştiriladi. Duragay uruglar oliş usullari işlab çiqilmagani sababli G. u. ş. d.ning bu xili ösimliklar seleksiyasida qöllanilmaydi (q. Duragaylaş). Sultonmurod Norimov.
Q.: Duragaylaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОГРАФИК УЗОҚ ШАКЛЛАРНИ ДУРАГАЙЛАШ — ҳар хил географик тур, туркум ва улардан юқори таксономик бирликларга мансуб бўлган ўсимликларни чатиштириш; дурагайлаш турларидан бири. Г. у. ш. д. тур ичида, турлараро ва туркумлараро дурагайлашга бўлинади.Тур ичида Г.у.ш.д. — бир тур миқёсида экологик-географик узоқ навларни ёки турнинг маданий ва ёввойи вакилларини чатиштиришдан иборат. Бу дурагайлаш конгруент (ота-оналар бир хил геномга эга) чатиштиришга киради (нусхаларни чатиштириш осон бўлади ва олинган дурагайлар наел беради). Бундам дурагайлашдан қ. х. экинлари селекциясида навларнинг касалликларга чидамли ва б. қимматли хўжалик белгиларини яхшилаш ишларида фойдаланилади. Чунончи бир йиллик перу гўзасини Перудан олинган кўп йиллик ғўза б-н чатиштириб ингичка толали ғўзанинг фузариоз вилтга чидамли навлари яратилган. Мексика ғўзаси навларини унинг ёввойи кенжа тури — мексиканум нервозум б-н чатиштириб, вертициллёз вилтга чидамли Тошкент навлари яратилган. Турлараро Г. у. ш. д. ҳар хил турга мансуб ўсимликларни чатиштириш, янги нусхалар олишда муҳим манбадир. Бу усул маданий ўсимликлар селекциясида самарали қўлланилади. Буғдой, кунгабоқар, картошка, тамаки, ғўза ва б. экинларнинг куплаб навлари шу усулда яратилган. Турлараро дурагайлаш инконгруент (ота-она нусхалар хромосомалари йиғиндисининг мос келмаслиги, улар сонининг ҳар хиллиги ёки цитоплазмага боғлиқ бўлган тафовутлар мавжудлиги) чатиштиришлар гуруҳига киради ва бундай дурагайлашда (генетик ва физиологик номутаносиблик туфайли) уруғ кам ҳосил бўлади. Бу ҳодиса негизида кўпайиш органлари тузилишидаги номувофиқликлар туфайли чанг найчалари б-н уруғчи тумшуқчаси тўқимасининг номутаносиблиги, турларнинг тараққиёти жараёнида хромосомалар структурасининг ўзгариши ва генетик номутаносибликнинг келиб чиқиши, ривожланишининг турли босқичларида муртакнинг нобуд бўлиши сингари турли-туман сабаблар ётади. Туркумлараро Г. у. ш. д. — бир оилага мансуб айрим туркумлар вакиллари чатиштирилади. Дурагай уруглар олиш усуллари ишлаб чиқилмагани сабабли Г. у. ш. д.нинг бу хили ўсимликлар селекциясида қўлланилмайди (қ. Дурагайлаш). Султонмурод Норимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.