Geografiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–191-b. — ziyouz.com
Geografiya (yun. geo... va ...grafik) — Yerning geografik qobiği, uning struktura va dinamikasi, alohida komponentlarini hududlar böyiça özaro ta'siri va taqsimlanişini örganadigan fanlar majmui. Antik dunyo ğarb olimlari Yer yuzasining manzarasini G. sözi b-n ifodalaganlar. G. terminini dastlab Eratosfen (mil. av. 276—194 y.larda yaşagan) kiritgan. Örta Osiyoda 9— 10-a. lardan boşlab G. sözi ma'nosida «surati arz», «yetti iqlim», «Kitob almasolik valmamolik» («Mamlakatlar va masofalar kitobi») iboralari qöllanilgan. 19-a.da va 20-a. boşlarida özbek tilida G. arabça talaffuz b-n «juğrofiya» şaklida yozilgan. Keyinroq G. şakli rasmiy tus oldi. Hoz. davrda «G.» örniga «G. fanlari sistemasi» iborasini qöllaş ilmiy jihatdan töğriroqdir. G. fanlari sistemasi 3 asosiy tarmoqqa bölinadi: a) tabiiy, ya'ni tabiiy geografik fanlar — ularga tabiiy geografiya (umumiy yer bilimi, landşaftşunoslik va paleogeografiyani öz içiga oladi), geomorfologiya, iqlimşunoslik, quruqlik gidrologiyasi, okeanologiya, glyatsiologiya, geokriologiya, tuproklar G.si va biogeografiya kiradi; b) ijtimoiy va iqtisodiy geografik fanlar — umumiy va regional iqtisodiy G., xöjalik tarmoqlari G.si (sanoat G.si, q. x. G.si, transport G.si va b.), aholi G.si, siyosiy G.; v) xaritagrafiya. Undan taşqari G.ga mamlakatşunoslik, tibbiy G., rekreatsiya va harbiy G.-ham kiradi. Keyingi yillarda, koinotni örganiş rivojlanişi b-n selenografiya (Oy G.si), kosmos yerşunosligi kabi sohalar ham vujudga keldi. Yer sun'iy yöldoşlari va kosmik kemadan turib Yer yuzasining suratini oliş va xaritasini tuziş usullari ham yaratildi. G. eng qad. fanlardandir. Odamzod paydo bölgandan keyin muayyan davr ötgaç, tabiiy muhit b-n jamiyatning özaro munosabatlari natijasida, ovçilik, yerni işlaş va savdo-sotiq ehtiyojlariga köra yaqin-uzoq masofalarga borib keliş, tevarak-atrofni biliş va turli-tuman xalklar örtasida özaro muomala qiliş boşlangan. Odamlar ilmiy-amaliy maqsadlarda dengiz yöllarini va joylarning tabiatini, xöjaligi va xalqlarini örganib turganlar. Şu yöllar b-n geografik ma'lumotlar töplangan, devor va toşlarga bitilgan, qoğozga yozilgan. Mil. av. qad. dunyoning madaniyat markazlarida (Turon, Şim. Hindiston, Xitoy, Bobil va Ossuriya, Misr va Yunonistonda) dastlabki ilmii xulosalarga erişildi. Doira 360 gradusga bölindi, sutka 24 soat deb belgilandi, geografik kenglik va uzunlik ifodalari yuzaga keldi. Yer şar şaklida degan fikr maydonga keldi (yunon olimlari Fales, Pifagor, Eratosfen va Aristotel), dastlabki globus va ibtidoiy xarita yasaldi (Anaksimandr), dunyo qit'alariga nom berildi. Iskandariyalik matematik va geograf Eratosfen (mil. av. 3-a.da) Yer aylanasining uzunligini ölçab körgan va Yer meridianining (hoz. ölçov birligida) 39816 km ligini aniqlagan. Bu esa haqiqiy uzunligiga ança yaqindir. Yer yuzida issiq, mö'tadil va sovuq mintaqalar borligi, ya'ni geografik zonallik tuşunçasi ham qad. dunyo G.sining nazariy yutuqlaridandir. Öşa davrda ba'zilar Yer yuzida suvlik köp desalar, boşqalar, aksinça, quruqlik köp der edilar. Şuningdek, Quyoş b-n Yerning munosabati xususida ham ikki mulohaza bölgan. Ayrim olimlar (ayniqsa Ptolemey) olamning markazini Yer hisoblab, Quyoş va sayyoralar esa uning atrofida aylanadi (geotsentrik nazariya) desalar, boşqa olimlar geliotsentrik nazariyani ilgari surdilar, ya'ni olamning markazi Quyoşdir, Yer va b. sayyoralar uning atrofida aylanadi deganlar. Aleksandr (Iskander Makduniy)ning Eron, Turon va Hindistonga yurişlari hamda finikiyaliklarning Örta dengiz va Afrika tevaragidagi suzişlari geografik tasavvurlarni birmunça kengaytirdi. Umuman, yunon olimlari Şarqdagi ilm-fan markazlarining yutuqlaridan xabardor bölganlar va ulardan öz asarlarida foydalanganlar. Strabon (mil. av. 63 yil — mil. 21 y.) dunyo G.sidan 17 jildli kitob yezdi (2 jildi umumiy G., 8 jildi — Yevropa, 1 jildi — Afrika, 6 jildi — Osiyo), Klavdiy Ptolemey (90—168 y.lar) G. va xaritagrafik proyeksiyalarga doyr 8 jild kitob yezdi. Turonlik va eronliklarning muqaddas kitobi Zend Avestoda ayrim geografik ma'lumotlar bor. Unda dunyodagi mamlakatlar — Eronvej, Sugd, Muru (Marv), Baxdi (Baqtriya), Nisoim (Jan. Turkmenistan), Höruyu (Xirot), Hafta Hendu (Yetti Hindiston) va b. tilga olingan, ba'zilari ta'riflang a n . Örta asrlarda vizantiyalik Zemarx (6-a.) Şarqiy Daşti Qipçoqqa sayohat qildi, normanlar (skandinaviyaliklar) 9—10-a. larda Atlantika okeanining şim.da suzib, Islandiya, Grenlandiya va Şim. Amerikagaça safar qildilar, rus pomorlari Şim. Muz okeanidagi ayrim orollarni özlaştira boşladilar. 13-a. örtalarida Fransiya qiroli Lyudovik IX ning elçisi sifatida Örta Osiyoga Rubruk kelib ketdi, italiyalik Plano Karpini Mongoliyagaça yetib bordi. Örta asrlarda yevropaliklarning geografik tasavvurlariga eng katta ta'sir etgan voqea — Marko Poloning 25 yil davom etgan Xitoy sayohati (13-a. oxiri) böldi. Örta asrlarda Şarq mamlakatlarida madaniyatning yuksalişi, bir qança mustaqil davlatlarning barpo etilişi, savdo-sotiq avj olişi natijasida Turkiya, Iroq, Eron, Hindiston va Movarounnahrda G. fani ança rivoj topdi. Uning eng yirik namoyandalaridan biri Muhammad ibn Muso Xorazmiy (8-a. oxiri — 9-a. örtalari) G.ga doyr «Surat ul-arz» kitobini yezdi. Unda dunyodagi 537 şaharning koordinatalari va qisqaça izohi berilgan. Aslida bu kitob kattagina bir geografik atlasning izohnomasi bölgan. Xorazmiy bu kitobini yozişda Ptolemeyning «Geografiya» asaridan qisman foydalangan. Bu b-n qad. dunyo G.sining merosi saqlab qolindi. 9-a.dan e'tiboran arab va fors tillarida yaratilgan barça geografik asarlar Xorazmiy kitobiga asoslangan. Şunday qilib, Xorazmiy butun Şarq G.sining asosçisi bölib qoldi. Ahmad Farğoniy (9-a.) va Abu Abdulla Jayxoniy (9—10-a.)lar ham geografik asarlar yaratişdi. Farğoniy Misrdagi Nil daryosi suvining sathini kuzatiş uçun Qohira ş. yonida «miqyos jadidi» — nilometrni yaratganini alohida ta'kidlaş lozim. Bundan taşqari Quyoş tutilişi, Yerning yumaloq şaklda ekanligini isbotlagan. Yerning ölçamlari töğrisida hoz. zamon ma'lumotlariga juda ham yaqin bölgan kattaliklarni işlab çiqqan. Abu Zayd ibn Sahl Balxiy (850—934) «Suvor ulaqolim» («Iqlimlar surati») geografik asarini yozib, unga köpgina xaritalarni ilova qildi, Abu Zayd asarini eronlik Istahriy va Ibn Havqal yana kengaytirib, «Kitob almasolik valmamolik» asarini yozdilar. 10-a.da yaşagan arab geograflari Mas'udiy va Muqaddasiylar, 12-a. olimi Idrisiy öz zamonasi ahdini dunyo G.si b-n taniştirişda katta xizmat qildilar. Şarq G.si faniga Beruniy va Ibn Sinoning ta'siri juda katta böldi. Beruniyning barça yirik asarlari («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Hindiston», «Mineralogiya», «Geodeziya», «Ma'sud qonuni») köp jihatdan G.ga taalluqli. Beruniy Şarqda birinçi bölib globus yasadi, «Ma'sud qonuni» kitobida 603 joyning geografik koordinatalarini aniqlab yozdi, boşqa bir kitobiga dunyo xaritasini ilova qildi. Beruniy Hindistonda turib, Yer aylanasining uzunligini ölçadi. «Geodeziya» kitobida Amudaryoning oqimi özgargani va Qoraqum çölining paydo bölişini tasvirladi va h. k. U nazariy jihatdan ilk bor ğarbda, Atlantika okeani ortida katta quruqlik mavjudligini ta'kidlagan. 5 asrdan söng yevropaliklar bu quruqlikning Amerika qit'asi ekanligini kaşf etganlar. 11-a.da balxlik Nosir Xisrav 7 yil davomida sayohat qilib, 15 ming km yöl bosdi — Movarounnahrdan Afrika şim.gaça, Arabiston va Hindistongaça sayohat qilib, «Safarnoma» kitobini yozdi. Maxmud Koşğariy Markaziy Osiyodan Kiçik Osiyo ya.o.gaça kezib, turkiy qabilalarning tili, urf-odatlari, şaharlari, daryo-köllari, toğyaylovlarini tasvirlagan «Devonu luğotit turk» asarini yozib qrldirdi. Kitobga dunyo xaritasi ham ilova qilingan. 13-a. boşida Marv ş.da (hoz. Turkmanistonning Mari ş.dan 30 km şarada) yaşagan Abdulla Yoqut Hamaviy «Mujam ul-buldon» geografik luğatini yozgan. Şim. afrikalik (marokaşlik) arab Ibn Battuta 14-a.ning eng maşhur sayyohidir, u 25 yil mobaynida 100 ming km dan ortiq masofani kezib çiqdi — Arabiston ya. o., Hindiston, Xitoy, Sumatra o., Movarounnahr, Jan. Yevropa va Sahroi Kabirni sayohat qildi. 15-a. boşlarida Samarqand rasadxonasida temuriy hukmdor Mirzo Uluğbek rahbarligida astronomik va geografik jadvallar tuzi l di. Ali Quşçi Samarqandda va Istanbulda geografik asarlar yozdi. 16-a. boşida Zahiriddin Muhammad Bobur Hindistonga kelib, maşhur tarixiy-geografik asar — «Boburnoma»ni yaratdi. 15-a. örtasi — 17-a.da Buyuk geografik kaşfiyotlar natijasida deyarli barça materiklarning şakli belgilandi, yer yuzasining katta qismi tadqiq qilindi, noma'lum mamlakatlarning tabiati va xöjaligi haqida ma'lumotlar olindi. 17-a.ning 1- yarmida yaşagan gollandiyalik geograf B. Vareniusning «Umumiy geografiya» kitobi öşa davrning eng yirik geografik asari böldi. Varenius birinçi bölib Yer haqidagi bilimlar sistemasidan umumiy geografiya va xususiy regional geografiyani ajratdi. 16—17-a.larda xaritagrafiya böyiça katta muvaffaqiyatlarga erişildi, xaritagrafik proyeksiyalar işlab çiqildi (G. Merkator). 18-a. oxiri va 19-a. davomida Afrika, Jan. Amerika, Avstraliyaning içki r-nlarida geografik tadqiqotlar olib borildi. 19— 20-a.larda Markaziy Osiyoda ilmiy tadqiqotlar qilindi. Tabiiy geografiya. Özbekistonda, bu-tun Örta Osiyodagi kabi, ölkaning ta-biiy şaroiti hamda tabiiy resurslarini kompleks tadqiq etiş va geografik ğoyalarning bu jarayon b-n bevosita boğliq holda rivojlanişi 4 asosiy ilmiy yönalişda amalga oşib, takomillaşa bordi. Bular: qiyosiy-tasviriy, tabiiy-tarixiy, ekologik-geografik va regional landşaftşunoslik yunalişlarid i r . Örta Osiyoda tabiiy-geografik tadqiqotlarning qiyosiy-tasviriy (tasviriy geografiya) yönalişi 19-a.ning 2-yarmi — 20-a. boşida vujudga keldi. Turli hududlarning geografik tasvirini yaratişda P. P. Semyonov-Tyanşanskiy, I. V. Muşketov, A. P. Fedçenko. V. A. Obruçev, V. I. Masalskiy va L. S. Berg kabi rus tabiatşunoslari hissa qöşdilar. Bu yönaliş N. L. Korjenevskiyning qiyosiy-tasviriy geografik tadqiqotlarida öz ifodasini topdi. Respublikada bu ilmiy yönalişda N. G. Mallitskiy, O. Yu. Poslavskaya, N. D. Dolimov, M. Q. Qoriyev, O. A. Möminov köp yillar ilmiy faoliyat körsatib, ölkaning turli qismlari va butun Özbekistonni tabiiy geografik tasvirlaşga munosib hissa qöşdilar. Özbekistonda geografik tadqiqotlarningtabiiy-tarixiy yönalişi 20- a. boşida ölkani ruslar tomonidan örganiş jarayonida şakllandi. Bu ilmiy yönaliş turli hududlar tuproq va ösimlik qoplamini landşaftlar fonida majmuali örganiş metodikasi va metodologiyasiga asoslangan va uning yirik markazi Örta Osiyo Davlat un-ti tarkibidagi Tuproqşunoslik va geobotanika in-ti edi. Ekologik-geografik yönaliş 1920—30- y.larda şakllandi. Bu yönalişning vakillari ekolog va geograflar D. N. Kaşkarov (1878— 1941) va Ye. P. Korovin (1891-1963) edi. Örta Osiyo çöllari va baland toğlari öziga xos tabiiy kompleks va «hayot makoni» sifatida qiyosiy ekologik va geografik jihatdan örganildi. Bu maktabning ilmiy ğoyalarini yangi yuqori bosqiçga kötarişda Uzbekiston akademiklari zooekolog T. 3. Zohidov va botanik-geograf hamda ekolog Q. 3. Zokirovlar salmokli hissa qöşdi. T. 3. Zohidov çöllar ekologik biotsenologiyasi, Q. 3. Zokirov esa Örta Osiyo fitoekologiyasi, ösimlik qoplamini ekologik toifalaştiriş hamda integral balandlik mintaqalari (çöl, adir, toğ, yaylov)ni ajratiş masalalari böyiça öz yöriqnomalarini yaratd i l a r . Regional landşaftşunoslik yönalişi yuqoridagi uç kompleks yönaliş va köplab tarmoq geografik yönalişlarning sintezi sifatida vujudga keldi. Bu yönalişga doyr ilk tadqiqotlar 1929—30 y.larda olib borildi. Örta Osiyo kompleks tabiiy-tarixiy rayonlaştirildi va ayrim yirik hududlarning landşaft xaritalari tuzildi. 1943 y. Örta Osiyoning ekologik tamoyillar asosida majmuali geografik rayonlaştiriş konsepsiyasi va sxemasi yaratildi. 1950-y.lar oxiridan Örta Osiyoni tabiiy rayonlaştiriş va landşaft xaritalarini yaratiş b-n Örta Osiyo davlat un-tining geograf olimlari şuğullandilar. 1960—70 y.larga kelib, Özbekistonda mahalliy landşaftşunos olimlarning safi şakllandi. Ular Moskva (P. B. Baratov, A. A. Rafikov, M. U. Umarov, P. N. Ğulomov, A. Mamatov, B.O. Baxriddinov, O. Raxmatullayev, S. Abdullayev, I. Abduğaniyev), Sankt-Peterburg (A. Saidov, M. Rasulov, Ş. Ergaşev, T. Rahimov, Yu. Sultonov), Lvov (L. Alibekov, T. Jumaboyev), Voronej (A. Abdulqosimov), Boku (S. A. Nişonov), Aşxobod (I. Nazarov), Qozon (T. Ollonazarov) va Toşkent (Ş. S. Zokirov, I. A. Hasanov, A. Zayniddinov, A. Soatov) landşaftşunoslik maktablariga mansubdirlar. Ularning har biri muayyan hududlarni rayonlaştiriş va landşaft xususiyatlarini tahlil qiliş, tabiiy resurslarni baholaş b-n şuğullandilar. Meliorativ geografiya (A. A. Rafiqov, I. A. Hasanov), rekreatsiya geografiyasi (3. Mahamatillayev, A. Zokirov), landşaftlar rekultivatsiyasi (H. Vahobov) va geokimyosi (I. N. Stepanov, Ö. Abdunazarov, H. Ma'sudov) böyiça ham tadqiqotlar ötkazdilar. Özbekiston Respublikasi FA Seysmologiya in-ti tarkibidagi Geografiya i. t. bölimi 1958 y.dan boşlab geografik tadqiqotlar olib bordi. Tabiiy geografiya, landşaftşunoslik va ekologiyaga doyr tadqiqotlar Toşkent ş.dan taşqari Samarkand (L. Alibekov, A. Abdulkrsimov. O. Rahmatullayev), Jizzax (S. A. Nişonov), Farğona (O. Yu. Sultonov, A. Maqsudov, I. Abduğaniyev), Buxoro (I. Nazarov), Qarşi (A. Mamatov, S. Abdullayev) va b. şaharlarda ham olib boriladi. Geomorfologiya. Özbekistonda geomorfologiya va u b-n boğliq törtlamçi davr şakllanişi geomorfolog Yu. A. Skvorsov va geolog N. P. Vasilkovskiylar nomi b-n, Respublika geomorfologiyasining keyingi yutuqlari geograf-geomorfologlardan — O. Yu. Poslavskaya, N. A. Kogay, G. F. Tetyuxin, M. M. Mamatqulov, E. D. Mamedovlarning köp yillik tadqiqotlari b-n boğliq. Meteorologiya va iqlimşunoslik. Bu soha böyiça respublikada mumtoz iqlimşunoslik (klimatografiya), sinoptik meteorologiya va dinamik iqlimşunoslik, mikroiqlimşunoslik, agrometeorologik hamda a g r o i q l i m ş u n o s l i k , bioiqlimşunoslik va şahar iqlimşunosligi ilmiy yönalişlari vujudga keddi. Mikroiqlimiy va agrometeorologik tadqiqotlar 20-y.larda Mirzaçölda voha iqlimini örganişga doyr işlar b-n boşlandi. 1950- y.lardan Örta Osiyo davlat un-tida agrometeorologiya, yerga yaqin havo qatlamlari fizikasi böyiça muntazam tadqiqotlar olib borildi va unda L. N. Babuşkin, A. T. Muqminova, M. A. Orifxonova kabi köplab meteorolog hamda iqlimşunoslar iştirok etdi. Agrometeorologik va agroiqlimiy tadqiqot işlarini rivojlantirişga S. A. Sapojnikova, F. A. Muminov, D. Matmurodov, A. S. Hasanov, A. Abdullayev kabi tadqiqotçilar ham munosib hissa q ö ş d i l a r . Sinoptik meteorologiya va dinamik ikdimşunoslikka doyr işlar Toşkentda V. A. Jorjio, V. A. Bugayevlar faoliyati (1930—60 y.lar) b-n boğliq. B. A. Ayzenştat Örta Osiyo landşaftlari, xususan qumli çöllarning balansini örganiş b-n şuğullandi. Gidrologiya. Örta Osiyo gidrologiyasi b-n E. M. Oldekop va L. K. Davidovlar, 1950—70 y.larda toğ gidrologiyasi b-n V. L. Şuls şuğullandi. U Örta Osiyoni geografik-gidrologik tamoyillar asosida rayonlaştirdi va ölka suv oqimining asosiy qonuniyatlarini bayon etdi. V. L. Şulsning rahbarligida L. I. Şalatova, I. R. Alimuhamedov gidrolog tadqiqotçilar yetişib çikdi. Örta Osiyo gidrologiyasi böyiça ilmiy işlar O. P. Şçeglova va uning şogirdlari G. Ye. Glazirin, A. R. Rasulov, R. S. Saidova, F. Hikmatov va b.ning faoliyati b-n boğliq. Respublikada sel oqimlarini geografik va gidrologik örganiş b-n F. K. Koçerga, P. M. Karpov, T. Mustafaqulov, R. G. Vafin, V. P. Puşkarenko, S. Tölaganov va A. Saidovlar şuğullandilar. Gidrologik tadqiqotlar majmuida daryo özanidagi dinamik jarayonlarni örganiş S. T. Altunin va A. M. Muhamedov rahbarligida amalga oşir i l d i . 1960-y.lardan R. A. Alimov, A. 3. Zohidov, V. P. Svetitskiy, N. I. Zudina va b. obikor yerlar suv balansi va tuz rejimini örganiş böiiça işlar olib b o r d i l a r . Xöjalikka xizmat körsatiş nuqtai nazaridan gidrologik başorat böiiça ötkazilgan tadqiqotlar P. M. Maşukov va 3. V. Jorjiolar nomi b-n boğliq. Gidrologik jarayonlarni modellaştiriş muammolari böyiça Yu.N. Ivanov, Yu. M. Denisovning tadqiqotlari diqqatga sazovor. Obikor dehqonçilik b-n boğliq gidrologiya muammolari ham olimlarning diqqat markazida böldi (G. N. Trofimov, N. K. Lukina, Ye. M. Vidineyeva, Q. Domlajonov va b.). N. L. Korjenevskiy 1930 y. Örta Osiyo muzliklarining katalogi (jadvali)ni yaratdi va köpgina toğ muzliklarini birinçi bölib tavsifladi. Keyinçalik Özbekistonda G. Ye. Glazirin, V. G. Konovalov, V. F. Suslov, A. S. Şçetinnikov, V. Nozdryuxin, A. A. Kreyter, M. A. Nosirov, A. Akbarov kabi glyatsiolog mutaxassislar yetişib çiqdi. Örta Osiyo köllarini örganişga olimlardan N. L. Korjenevskiy, L. A. Molçanov, N. G. Mallitskiy, A.M. Nikitin va b. hissa qöşdilar.
Özbekistonda gidrometeorologik tadqiqotlarning asosiy markazlari V.A. Bugayev nomidagi Örta Osiyo regional gidrometeorologiya i. t. instituta (Toşkent), Özbekiston Milliy un-ti, Özbekiston FAning Geologiya va geofizika hamda Suv muammolari in-tlaridir. Ilmiy va amaliy gidrologik tadqiqotlar asosan gidrometriya, suv eroziyasi va özan jarayonlarini örganiş (A. R. Rasulov, T. Jörayev, S. R. Saidova, M. Mirziyotov, F. Xikmatov), gidrokimyo (E. Çembarisov, K. Domlajonov), gidroekologiya (A. Nazarov, A. Abdurahmonov, 3. Sirliboyeva), gidromelioratsiya (Ş. Yunusov, E. Jörabekov) va irrigatsiya tarixi (A. Razzoqov), suv resurslarini örganiş (Ş. Murodov, S. Karimov, U. Tursunov), muzlikşunoslik (M. A. Nosirov, A. Akbarov), kölşunoslik (O. Nuriddinov) kabi yönalişlar böyiça muvaffaqiyatli davom etmoqda. Tuproqlar geografiyasi. 1920 y. Örta Osiyo un-ti tarkibidagi Tuproqşunoslik va geobotanika in-tida tuproqşunos N. A. Dimo rahbarligida tuproq qoplami geografik landşaftlarning tarkibiy qismi va közgusi, ayni vaqtda q. x. işlab çiqarişining asosi hamda resursi sifatida örganildi. Regional tuproqşunoslikning xilma-xil muammolari ustida A. M. Rasulov, A. Maksudov, H. Maqsudov va A. Ne'matov, J. S. Sattorov va L. Tursunovlar tadqiqotlar olib borgan. Özbekistonda geografik tuproqşunoslik Örta Osiyo tuproqlarini geografik, ekologik va geokimyoviy jihatdan örganiş asosida rivojlandi (Ö. Abdunazarov, H. Ma'sudov, L. Kamolov va b.). Biogeografiya. Biogeografik tadqiqotlar maktabining asosçilari zoolog D. N. Kaşkarov b-n botanik Ye. P. K o r o v i n d i r . Özbekistonda biogeografik tadqiqotlar ayni vaktda ularning ikki asosiy tarmoği — botanik geografiya va zoogeografiya yönalişlarida ham şakllandi. 1920—40 y.larda ölka ösimliklari va hayvonoti geografik-ekologik örganildi (M. P. Popov, R. I. Abolin, Ye. P. Korovin, P. A. Baranov, I. A. Raykova, M. M. Sovetkina, I. I. Granitov). Özbekistonda botanik geografiyaning rivojlanişi va milliy ilmiy kadrlarni yetiştirişda akad. K- 3. Zokirov va Özbekiston FA ning muxbir a'zosi I. I. Granitov salmoqli hissa qöşdilar. 1950-y.lardan boşlab ösimliklar geografiyasi, ekologiyasi va fiziologiyasi böyiça özbek botaniklaridan — M. M. Orifxonova, P. Q. Zokirov, X. M. Oxunovning ilmiy asarlari bosilib çiqdi. Şuningdek, botanik-geografik i. t.lar rivojiga D. K. Saidov, M. M. Nabiyev, T. A. Odilov, O. X. Hasanov, A. I. Usmonov, Ö. Pratov, S. S. Soatovlar ham muayyan hissa qöşdilar. Hayvonlar geografiyasiga doyr tadqiqotlarni Özbekistonda zooekolog D. N. Kaşkarov va zoogeograf N. A. Bobrinskiylar olib bordi. Özbekiston zoogeografiyasining keyingi rivoji T. 3. Zohidov, I. I. Kolesnikov, R. N. Meklenbursev, H. Solihboyev, Ğ. S. Sultonov, V. P. Kostin, G. I. Işunin va b.ning ilmiy faoliyati b-n boğliq. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya. Respublikada iqtisodiy va demogra-fik tadqiqotlar 1920-y.lardan boşlangan. Iqtisodçi hamda geograflar G. N. Çerdansev, N. N. Kojanov, N. K. Yaroşeviç, Yu. I. Poslavskiy, A. I. Golovin va b. iqtisodiy rayonlaştirişning nazariy va amaliy muammolari, Örta Osiyo işlab çiqaruvçi kuçlarini hududiy joylaştiriş hamda ri-vojlantiriş masalalari, aholi va qişloq aholi turar joylarini mufassal örganiş muammolari b-n ş u ğ u l l a n d i l a r . 50-y.larda 3. M. Akramov, K. N.Bedrinsev, K. I. Lapkinlar q. x.ni iqtisodiy tahlil qildilar. 50—60-y.larda Özbekistonning hududiy işlab çiqaruvçi kuçlarini joylaştiriş, majmuali rivojlantiriş, rayonlaştiriş hamda başorat qiliş uç asosiy ilmiy yönaliş — q. x. geografiyasi, aholişunoslik, aholi geografiyasi va ijtimoiy geografiya yönalişlarida tadqiqotlar olib borildi. Iqtisodiy rayonlaştiriş va majmuali iqtisodiy geografik tadqiqotlar. Örta Osiyo va Özbekistonni iqtisodiy rayonlaştiriş masalalariga 40-y.larda Toşkentda yaşagan geograf V. M. Çetirkin katta e'tibor berdi. Keyinçalik uning asosiy fikr va ğoyalari Z.M. Akramov, K. N. Bedrinsev, A. K. Bedrinsev, I. K. Narziqulov va b.ning ijodiy izlanişlarida ri-vojlantirildi. Respublika işlab çiqaruvçi kuçlarini majmuali örganişga doyr yirik tadqiqotlar 1950-y.larda Özbekiston FA Işlab çiqaruvçi kuçlarni örganiş kengaşi (SOPS) tomonidan boşlab berildi. Iktisodiy geografik va majmuali geografik tadqiqotlarni olib borişda 1958 y. taşkil etilgan Özbekiston FAning Geografiya bölimi katta rol öynadi. Qişloq xöjaligi geografiyasi. Özbeki ston q. x.ni majmuali örganiş va başorat qiliş, tabiiy şaroit va resurslariga q. x. nuqgai nazaridan baholaşga doyr tadqiqotlar olib borildi (K. I. Lapkin). Özbekistonning çorvaçiligini (Q. A. Abirqulov), agrar-sanoat majmuini (A. R. Röziyev va A. M. Sodiqov), Farğona vodiysining q. x.ni (O. Abdullayev) örganiş böyiça tadqiqotlar amalga oşirildi. Özbekistan q. x.ni turli regionlar va tarmoqlar böyiça taşkil etiş muammolari örganildi (R. A. Xodiyev, T. E. Egamberdiyev, T. Tojimov, S. S Saidkarimov, T. Jumasv, K. K. Qurbonov, Ş. Azimov, R. U. Usmonov). Aholişunoslik va aholi geografiyasi. Aholişunoslik muammolarini ilmiy örganiş N. V. Smirnov, T. I. Raimov, O. B. Otamirzayev, A. S. Soliyev, A.A. Qayumovlarning tadqiqotlarida öz ifodasini topdi. 1960-y.larda Toşkent un-tining geografiya i. t. bölimida M. K. Qoraxonov rahbarligida majmuali aholişunoslik muammolari turli yönalişlarda tadqiq etildi, ayni vaqtda qişloq joylarini örganiş boşlandi (R. Valiyeva, G. R. Asanov, E. Safarov). 1972 y. ToşDU da Aholişunoslik muammolari i. t. laboratoriyasi iş boşladi. Yirik poytaxt şaharlar (T. I. Raimov, E. Toşbekov) va şahar aglomeratsiyalarini (O. B. Otamirzayev, N. X. Mamatqulov) hamda umuman regiondagi aholi punktlari tizimlari, urbanizatsiyaning rivojlanişini (T. I. Raimov, O. B. Otamirzayev, A. S. Soliyev, X. S. Salimov va b.) örganiş ham geograflarning diqqat markazida böldi. Örta Osiyoda qişloq aholi turar joylarining şakllanişi, hududiy taqsimlanişi va rivojlanişi masalalari tadqiq qilindi (G. R. Asanov, A. B. Botirov, A. A. Kayumov, T. D. Jumasv, T. Mallaboyev, E. S. Safarov, M. Ya. Yangiboyev va b.). Aholining migratsiyasi (S. N. Kononenko), tabiiy ösişi (M. Böriyeva, A. Ğaniyev), demografik rivojlanişi (A. Sa'dullayev) masalalari ham örganildi. Ijtimoiy geografiyaning ilmiy-nazariy asoslari ham tadqiq etilmoqda (A. A. Kayumov). Respublikada sanoat geografiyasi (S. Zokirov, N. Sultonov va b.), transport geografiyasi, maişiy xizmat geografiyasi, geoekologiya va ijtimoiy ekologiyaning iqtisodiy geografik jihatlari böyiça tadqiqotlar olib borilmoqda. Geografiya tarixi. Örtaosiyolik örta asr geograflari va sayyohlari ilmiy merosini örganiş b-n H. H. Hasanov şuğullandi. Örta Osiyo tabiatini 17— 18-a.larda örganiş tarixi b-n A. V. Pankov va R. L. Yugay şuğullandilar. 19-a. ning 2-yarmidagi geografik tadqiqotlar tarixini A. A. Azatyan, 3. N. Donsova. N. I. Leonov, A. M. Oçilov örgandilar. Örta Osiyoni 20-a.da geografik va ekologik örganiş tarixi masalalarini R. U. Rahimbekov örgandi. Örta Osiyo geografiyasi tarixining ayrim masalalari (I. Inoğomov, A. M. Oçilov, U. Obidov va b.) ö r g a n i l d i . Xaritagrafiya. Örta Osiyo va Özbekistonning umumiy geografik xaritalarini tuziş b-n geograf N. L. Korjenevskiy şuğullandi. Ye. P. Korovin 1933 y. tuzib, «Urta Osiyo va Kozoğiston ösimliklari» monografiyasiga ilova qilgan geobotanik xarita muhim biogeografik, ekologik va geografik ahamiyat kasb etdi. 1920-y.larda xaritagrafiya b-n R. I. Abolin, 1930—50 y.larda I. I. Granitov şuğullandi. 1940—50 y.larda Özbekistonning geografik jihatdan muhim ahamiyatga molik tuproq va tuproq-iqlim xaritalari naşr etildi. 1960-y.larda «Uz-Giprozem» in-ti işlab çiqariş hamda öquv maqsadlarida 1:1000000 va 1:1500000 masştabli 10 dan ortiq q. x. xaritasini va landşaftlar xaritasini naşr etdi. Uşa yillarda Özbekiston barça viloyatlarining tabiiy-ölkaşunoslik öquv xaritalari çop etildi (T.M. Mirzaliyev). Özbekistan xaritagrafiyasining ilmiy markazlari Özbekistan Millim un-tining Geodeziya va xaritagrafiya kafedrasi va Özbekistan FAning Seysmologiya i-ti tarkibidagi Geografiya bölimidir. ToşDU xaritaşunoslari (T. M. Mirzaliyev, Ye. G. Brodskiy, A. E. Egamberdiyev, L. M. Qöziboyeva, L. G. Soliyeva) taşabbusi va iştirokida 1981 y. Özbekistonning birinçi öquv ma'lumotnomali atlasi rus va özbek tillarida naşr etildi. Geografiya bölimi 1981—2000 y.larda Özbekistonning 70 bosma taboqdan ziyod akademik atlasi, Toşkent şahrining atlasi, paxtaçilik va tibbiy-geografiya atlaslari, «Turkiston — umumiy uyimiz» albom atlasi, Özbekistonning ekologik xaritasidan taşqari tabiatii muhofaza qiliş, çöllaşiş va landşaft xaritalarini naşr qildi. L. X. Ğulomova xaritagrafik tadqiqotlarda kosmik usullardan foydalaniş böyiça, M. Asomov, Ş. Buzrukov, A. Bozorboyev, J. Koraboyev, T. Qoraboyevalar xaritagrafiyaning turli yönaliş va mavzulari böyiça tadqiqotlar olib bormoqdalar. Geografiya bölimi respublika hududini majmuali tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy geografik örganiş, tabiiy muhitni muhofaza qiliş muammolari va tabiatiing inson ta'sirida özgarişini başorat qiliş, mavzuli va hududiy atlas va xaritalar tuziş masalalari b-n şuğullanadi. Bölim tarkibida ölkani majmuali geografik başoratlaş, atrof muhit muhofazasi, xaritagrafiya va masofadan tadqiq etiş lab.lari faoliyat körsatmoqaa. Bölimda hozirgaça 8 ta doktorlik va 50 dan ziyod fan nomzodligi dissertatsiyalari himoya qilindi. Bölim Rossiya, Xitoy, Fransiya, Germaniya va MDH davlatlari FA larining i. t. muassasalari b-n ijodiy hamkorlik qilmoqda. Özbekistonda geografik tadqiqot işlari va geograf kadrlar tayyorlaş işlari b-n Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekiston millim un-ti, Alişer Navoiy nomidagi Samarkand davlat un-ti, Nizomiy nomidagi Toşkent davlat ped. un-ti, viloyat un-tlari şuğullanadi. Amaliy geografiya hoz. zamon geografik tadqiqot yönalişlaridan biri. Asosiy maqsadi geografik ilmiy va amaliy bilimlarni yanada çuqurroq taxlil qiliş, tabiat va jamiyatdagi mavjud hamda vujudga kelayotgan turli tabiiy-geografik, geoekologik hamda ijtimoiy va iqtisodiy-geografik muammolarni hal qilişdan iborat. Bu soha tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy geogr. hamda xaritagrafiya fanlariga tegişli. Yana q. Amaliy geografiya. Geografiya ta'limi. Özbekistan hududida G. 18—19-a.larda madrasalarda umumiy holda, 19-a.ning 80-y.larida rus-tuzem maktablarida, 1900 y.dan yangi usul maktablarida dastur böyiça öqitildi. 19-a. 90-y.laridan G.dan birinçi öquv qöllanmasi — «Yer xususida ilmdan olingan sözlar» özbek tilida naşr etildi. 1880-y.larda Hoji Yusuf Hay'atiy (1842—1924) geografik globus yasadi. 1905 y.da yangi usul maktablari uçun «Turkiston va unga yondoş mamlakatlarning xaritasi» naşr qilindi. 20-a.da Turkistonda geografiya ta'limi rivojlandi. M. Behbudiyning «Qisqaça umumiy geografiya» (1902), «Aholi geografiyasiga kiriş» (1903), Fotih Karimning «Geografiya» (1914), Muhammad Aminkarimiyning «Jugrofiyai riyoziy» (1914), Munavvarqori Abduraşidxon öğlining «Yer yuzi» (1915), N.I. Balaşovning «Turkiston geografiya öqumligi» (1922) darsliklari naşr etildi. 1930 y.dan 1990 y.gaça umumiy ta'lim maktablarida faqat Özbekiston tabiiy va iqtisodiy geogr.si mahalliy mualliflar yozgan darslik va qöllanmalar asosida öqitildi. G.ni öqitiş metodikasi böyiça öquv qöllanmalari, darsliklari naşr qilindi. G.ga oid O. Ibrohimovning «Geografiya terminlari» (1935), M. Bektemirov va Saidrasulovning «Qisqaça rusça-özbekça geografiya terminlari luğati» (1940), N, Dolimov va b.ning «Geografik terminlarning qisqaça rusça-özbekça luğati» (1953), H.H. Hasanovning «Geografik terminlar luğati» (1964), S. Qorayev, P. Ğulomov, R. Rahimbekovning «Geografik terminlar va tuşunçalar izohli luğati» (1979) yaratildi. Bu davrda oliy geog. ta'limi ham ança rivojlandi. davlat un-tlari va pedagogika in-tlarida G. f-tlari oçildi. Oliy maktablar uçun G.dan darslik va öquv qöllanmalari özbek tiliga tarjima qilindi hamda yangilari yozildi. G. ta'limining yangi davlat standarti, öquv dasturlari işlab çiqildi. Bir qança yangi darsliklar, öquv qöllanmalari, geografik terminlar luğati va xaritalar yaratildi. Ad.: Preobrajenskiy V. S. i dr., Geografiya v menyayuşemsya mire. Vek XX. M., 1997, 274 s; Hasanov H., Örtaosiyolik geograf va sayyohlar, T., 1964; Qoriyev M., Örta Osiyo tabiiy geografiney, 2-naşr, T., 1968. Ziyovuddin Akramov, Asomiddin Rafitsov, Şuhrat Azimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОГРАФИЯ (юн. гео... ва ...график) — Ернинг географик қобиғи, унинг структура ва динамикаси, алоҳида компонентларини ҳудудлар бўйича ўзаро таъсири ва тақсимланишини ўрганадиган фанлар мажмуи. Антик дунё ғарб олимлари Ер юзасининг манзарасини Г. сўзи б-н ифодалаганлар. Г. терминини дастлаб Эратосфен (мил. ав. 276—194 й.ларда яшаган) киритган. Ўрта Осиёда 9— 10-а. лардан бошлаб Г. сўзи маъносида «сурати арз», «етти иқлим», «Китоб алмасолик валмамолик» («Мамлакатлар ва масофалар китоби») иборалари қўлланилган. 19-а.да ва 20-а. бошларида ўзбек тилида Г. арабча талаффуз б-н «жуғрофия» шаклида ёзилган. Кейинроқ Г. шакли расмий тус олди. Ҳоз. даврда «Г.» ўрнига «Г. фанлари системаси» иборасини қўллаш илмий жиҳатдан тўғрироқдир. Г. фанлари системаси 3 асосий тармоққа бўлинади: а) табиий, яъни табиий географик фанлар — уларга табиий география (умумий ер билими, ландшафтшунослик ва палеогеографияни ўз ичига олади), геоморфология, иқлимшунослик, қуруқлик гидрологияси, океанология, гляциология, геокриология, тупроклар Г.си ва биогеография киради; б) ижтимоий ва иқтисодий географик фанлар — умумий ва регионал иқтисодий Г., хўжалик тармоқлари Г.си (саноат Г.си, қ. х. Г.си, транспорт Г.си ва б.), аҳоли Г.си, сиёсий Г.; в) харитаграфия. Ундан ташқари Г.га мамлакатшунослик, тиббий Г., рекреация ва ҳарбий Г.-ҳам киради. Кейинги йилларда, коинотни ўрганиш ривожланиши б-н селенография (Ой Г.си), космос ершунослиги каби соҳалар ҳам вужудга келди. Ер сунъий йўлдошлари ва космик кемадан туриб Ер юзасининг суратини олиш ва харитасини тузиш усуллари ҳам яратилди. Г. энг қад. фанлардандир. Одамзод пайдо бўлгандан кейин муайян давр ўтгач, табиий муҳит б-н жамиятнинг ўзаро муносабатлари натижасида, овчилик, ерни ишлаш ва савдо-сотиқ эҳтиёжларига кўра яқин-узоқ масофаларга бориб келиш, теварак-атрофни билиш ва турли-туман халклар ўртасида ўзаро муомала қилиш бошланган. Одамлар илмий-амалий мақсадларда денгиз йўлларини ва жойларнинг табиатини, хўжалиги ва халқларини ўрганиб турганлар. Шу йўллар б-н географик маълумотлар тўпланган, девор ва тошларга битилган, қоғозга ёзилган. Мил. ав. қад. дунёнинг маданият марказларида (Турон, Шим. Ҳиндистон, Хитой, Бобил ва Оссурия, Миср ва Юнонистонда) дастлабки илмии хулосаларга эришилди. Доира 360 градусга бўлинди, сутка 24 соат деб белгиланди, географик кенглик ва узунлик ифодалари юзага келди. Ер шар шаклида деган фикр майдонга келди (юнон олимлари Фалес, Пифагор, Эратосфен ва Аристотель), дастлабки глобус ва ибтидоий харита ясалди (Анаксимандр), дунё қитъаларига ном берилди. Искандариялик математик ва географ Эратосфен (мил. ав. 3-а.да) Ер айланасининг узунлигини ўлчаб кўрган ва Ер меридианининг (ҳоз. ўлчов бирлигида) 39816 км лигини аниқлаган. Бу эса ҳақиқий узунлигига анча яқиндир. Ер юзида иссиқ, мўътадил ва совуқ минтақалар борлиги, яъни географик зоналлик тушунчаси ҳам қад. дунё Г.сининг назарий ютуқларидандир. Ўша даврда баъзилар Ер юзида сувлик кўп десалар, бошқалар, аксинча, қуруқлик кўп дер эдилар. Шунингдек, Қуёш б-н Ернинг муносабати хусусида ҳам икки мулоҳаза бўлган. Айрим олимлар (айниқса Птолемей) оламнинг марказини Ер ҳисоблаб, Қуёш ва сайёралар эса унинг атрофида айланади (геоцентрик назария) десалар, бошқа олимлар гелиоцентрик назарияни илгари сурдилар, яъни оламнинг маркази Қуёшдир, Ер ва б. сайёралар унинг атрофида айланади деганлар. Александр (Искандер Макдуний)нинг Эрон, Турон ва Ҳиндистонга юришлари ҳамда финикияликларнинг Ўрта денгиз ва Африка теварагидаги сузишлари географик тасаввурларни бирмунча кенгайтирди. Умуман, юнон олимлари Шарқдаги илм-фан марказларининг ютуқларидан хабардор бўлганлар ва улардан ўз асарларида фойдаланганлар. Страбон (мил. ав. 63 йил — мил. 21 й.) дунё Г.сидан 17 жилдли китоб езди (2 жилди умумий Г., 8 жилди — Европа, 1 жилди — Африка, 6 жилди — Осиё), Клавдий Птолемей (90—168 й.лар) Г. ва харитаграфик проекцияларга дойр 8 жилд китоб езди. Туронлик ва эронликларнинг муқаддас китоби Зенд Авестода айрим географик маълумотлар бор. Унда дунёдаги мамлакатлар — Эронвеж, Сугд, Муру (Марв), Бахди (Бақтрия), Нисоим (Жан. Туркменистан), Ҳўрую (Хирот), Ҳафта Ҳенду (Етти Ҳиндистон) ва б. тилга олинган, баъзилари таърифланг а н . Ўрта асрларда византиялик Земарх (6-а.) Шарқий Дашти Қипчоққа саёҳат қилди, норманлар (скандинавияликлар) 9—10-а. ларда Атлантика океанининг шим.да сузиб, Исландия, Гренландия ва Шим. Америкагача сафар қилдилар, рус поморлари Шим. Муз океанидаги айрим оролларни ўзлаштира бошладилар. 13-а. ўрталарида Франция қироли Людовик IX нинг элчиси сифатида Ўрта Осиёга Рубрук келиб кетди, италиялик Плано Карпини Монголиягача етиб борди. Ўрта асрларда европаликларнинг географик тасаввурларига энг катта таъсир этган воқеа — Марко Полонинг 25 йил давом этган Хитой саёҳати (13-а. охири) бўлди. Ўрта асрларда Шарқ мамлакатларида маданиятнинг юксалиши, бир қанча мустақил давлатларнинг барпо этилиши, савдо-сотиқ авж олиши натижасида Туркия, Ироқ, Эрон, Ҳиндистон ва Мовароуннаҳрда Г. фани анча ривож топди. Унинг энг йирик намояндаларидан бири Муҳаммад ибн Мусо Хоразмий (8-а. охири — 9-а. ўрталари) Г.га дойр «Сурат ул-арз» китобини езди. Унда дунёдаги 537 шаҳарнинг координаталари ва қисқача изоҳи берилган. Аслида бу китоб каттагина бир географик атласнинг изоҳномаси бўлган. Хоразмий бу китобини ёзишда Птолемейнинг «География» асаридан қисман фойдаланган. Бу б-н қад. дунё Г.сининг мероси сақлаб қолинди. 9-а.дан эътиборан араб ва форс тилларида яратилган барча географик асарлар Хоразмий китобига асосланган. Шундай қилиб, Хоразмий бутун Шарқ Г.сининг асосчиси бўлиб қолди. Аҳмад Фарғоний (9-а.) ва Абу Абдулла Жайхоний (9—10-а.)лар ҳам географик асарлар яратишди. Фарғоний Мисрдаги Нил дарёси сувининг сатҳини кузатиш учун Қоҳира ш. ёнида «миқёс жадиди» — нилометрни яратганини алоҳида таъкидлаш лозим. Бундан ташқари Қуёш тутилиши, Ернинг юмалоқ шаклда эканлигини исботлаган. Ернинг ўлчамлари тўғрисида ҳоз. замон маълумотларига жуда ҳам яқин бўлган катталикларни ишлаб чиққан. Абу Зайд ибн Саҳл Балхий (850—934) «Сувор улақолим» («Иқлимлар сурати») географик асарини ёзиб, унга кўпгина хариталарни илова қилди, Абу Зайд асарини эронлик Истаҳрий ва Ибн Ҳавқал яна кенгайтириб, «Китоб алмасолик валмамолик» асарини ёздилар. 10-а.да яшаган араб географлари Масъудий ва Муқаддасийлар, 12-а. олими Идрисий ўз замонаси аҳдини дунё Г.си б-н таништиришда катта хизмат қилдилар. Шарқ Г.си фанига Беруний ва Ибн Синонинг таъсири жуда катта бўлди. Берунийнинг барча йирик асарлари («Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар», «Ҳиндистон», «Минералогия», «Геодезия», «Маъсуд қонуни») кўп жиҳатдан Г.га тааллуқли. Беруний Шарқда биринчи бўлиб глобус ясади, «Маъсуд қонуни» китобида 603 жойнинг географик координаталарини аниқлаб ёзди, бошқа бир китобига дунё харитасини илова қилди. Беруний Ҳиндистонда туриб, Ер айланасининг узунлигини ўлчади. «Геодезия» китобида Амударёнинг оқими ўзгаргани ва Қорақум чўлининг пайдо бўлишини тасвирлади ва ҳ. к. У назарий жиҳатдан илк бор ғарбда, Атлантика океани ортида катта қуруқлик мавжудлигини таъкидлаган. 5 асрдан сўнг европаликлар бу қуруқликнинг Америка қитъаси эканлигини кашф этганлар. 11-а.да балхлик Носир Хисрав 7 йил давомида саёҳат қилиб, 15 минг км йўл босди — Мовароуннаҳрдан Африка шим.гача, Арабистон ва Ҳиндистонгача саёҳат қилиб, «Сафарнома» китобини ёзди. Махмуд Кошғарий Марказий Осиёдан Кичик Осиё я.о.гача кезиб, туркий қабилаларнинг тили, урф-одатлари, шаҳарлари, дарё-кўллари, тоғяйловларини тасвирлаган «Девону луғотит турк» асарини ёзиб қрлдирди. Китобга дунё харитаси ҳам илова қилинган. 13-а. бошида Марв ш.да (ҳоз. Туркманистоннинг Мари ш.дан 30 км шарада) яшаган Абдулла Ёқут Ҳамавий «Муьжам ул-булдон» географик луғатини ёзган. Шим. африкалик (марокашлик) араб Ибн Баттута 14-а.нинг энг машҳур сайёҳидир, у 25 йил мобайнида 100 минг км дан ортиқ масофани кезиб чиқди — Арабистон я. о., Ҳиндистон, Хитой, Суматра о., Мовароуннаҳр, Жан. Европа ва Саҳрои Кабирни саёҳат қилди. 15-а. бошларида Самарқанд расадхонасида темурий ҳукмдор Мирзо Улуғбек раҳбарлигида астрономик ва географик жадваллар тузи л ди. Али Қушчи Самарқандда ва Истанбулда географик асарлар ёзди. 16-а. бошида Заҳириддин Муҳаммад Бобур Ҳиндистонга келиб, машҳур тарихий-географик асар — «Бобурнома»ни яратди. 15-а. ўртаси — 17-а.да Буюк географик кашфиётлар натижасида деярли барча материкларнинг шакли белгиланди, ер юзасининг катта қисми тадқиқ қилинди, номаълум мамлакатларнинг табиати ва хўжалиги ҳақида маълумотлар олинди. 17-а.нинг 1- ярмида яшаган голландиялик географ Б. Варениуснинг «Умумий география» китоби ўша даврнинг энг йирик географик асари бўлди. Варениус биринчи бўлиб Ер ҳақидаги билимлар системасидан умумий география ва хусусий регионал географияни ажратди. 16—17-а.ларда харитаграфия бўйича катта муваффақиятларга эришилди, харитаграфик проекциялар ишлаб чиқилди (Г. Меркатор). 18-а. охири ва 19-а. давомида Африка, Жан. Америка, Австралиянинг ички р-нларида географик тадқиқотлар олиб борилди. 19— 20-а.ларда Марказий Осиёда илмий тадқиқотлар қилинди. Табиий география. Ўзбекистонда, бу-тун Ўрта Осиёдаги каби, ўлканинг та-биий шароити ҳамда табиий ресурсларини комплекс тадқиқ этиш ва географик ғояларнинг бу жараён б-н бевосита боғлиқ ҳолда ривожланиши 4 асосий илмий йўналишда амалга ошиб, такомиллаша борди. Булар: қиёсий-тасвирий, табиий-тарихий, экологик-географик ва регионал ландшафтшунослик йуналишларид и р . Ўрта Осиёда табиий-географик тадқиқотларнинг қиёсий-тасвирий (тасвирий география) йўналиши 19-а.нинг 2-ярми — 20-а. бошида вужудга келди. Турли ҳудудларнинг географик тасвирини яратишда П. П. Семёнов-Тяньшанский, И. В. Мушкетов, А. П. Федченко. В. А. Обручев, В. И. Масальский ва Л. С. Берг каби рус табиатшунослари ҳисса қўшдилар. Бу йўналиш Н. Л. Корженевскийнинг қиёсий-тасвирий географик тадқиқотларида ўз ифодасини топди. Республикада бу илмий йўналишда Н. Г. Маллицкий, О. Ю. Пославская, Н. Д. Долимов, М. Қ. Қориев, О. А. Мўминов кўп йиллар илмий фаолият кўрсатиб, ўлканинг турли қисмлари ва бутун Ўзбекистонни табиий географик тасвирлашга муносиб ҳисса қўшдилар. Ўзбекистонда географик тадқиқотларнингтабиий-тарихий йўналиши 20- а. бошида ўлкани руслар томонидан ўрганиш жараёнида шаклланди. Бу илмий йўналиш турли ҳудудлар тупроқ ва ўсимлик қопламини ландшафтлар фонида мажмуали ўрганиш методикаси ва методологиясига асосланган ва унинг йирик маркази Ўрта Осиё Давлат ун-ти таркибидаги Тупроқшунослик ва геоботаника ин-ти эди. Экологик-географик йўналиш 1920—30- й.ларда шаклланди. Бу йўналишнинг вакиллари эколог ва географлар Д. Н. Кашкаров (1878— 1941) ва Е. П. Коровин (1891-1963) эди. Ўрта Осиё чўллари ва баланд тоғлари ўзига хос табиий комплекс ва «ҳаёт макони» сифатида қиёсий экологик ва географик жиҳатдан ўрганилди. Бу мактабнинг илмий ғояларини янги юқори босқичга кўтаришда Узбекистон академиклари зооэколог Т. 3. Зоҳидов ва ботаник-географ ҳамда эколог Қ. 3. Зокировлар салмокли ҳисса қўшди. Т. 3. Зоҳидов чўллар экологик биоценологияси, Қ. 3. Зокиров эса Ўрта Осиё фитоэкологияси, ўсимлик қопламини экологик тоифалаштириш ҳамда интеграл баландлик минтақалари (чўл, адир, тоғ, яйлов)ни ажратиш масалалари бўйича ўз йўриқномаларини яратд и л а р . Регионал ландшафтшунослик йўналиши юқоридаги уч комплекс йўналиш ва кўплаб тармоқ географик йўналишларнинг синтези сифатида вужудга келди. Бу йўналишга дойр илк тадқиқотлар 1929—30 й.ларда олиб борилди. Ўрта Осиё комплекс табиий-тарихий районлаштирилди ва айрим йирик ҳудудларнинг ландшафт хариталари тузилди. 1943 й. Ўрта Осиёнинг экологик тамойиллар асосида мажмуали географик районлаштириш концепцияси ва схемаси яратилди. 1950-й.лар охиридан Ўрта Осиёни табиий районлаштириш ва ландшафт хариталарини яратиш б-н Ўрта Осиё давлат ун-тининг географ олимлари шуғулландилар. 1960—70 й.ларга келиб, Ўзбекистонда маҳаллий ландшафтшунос олимларнинг сафи шаклланди. Улар Москва (П. Б. Баратов, А. А. Рафиков, М. У. Умаров, П. Н. Ғуломов, А. Маматов, Б.О. Бахриддинов, О. Рахматуллаев, С. Абдуллаев, И. Абдуғаниев), Санкт-Петербург (А. Саидов, М. Расулов, Ш. Эргашев, Т. Раҳимов, Ю. Султонов), Львов (Л. Алибеков, Т. Жумабоев), Воронеж (А. Абдулқосимов), Боку (С. А. Нишонов), Ашхобод (И. Назаров), Қозон (Т. Оллоназаров) ва Тошкент (Ш. С. Зокиров, И. А. Ҳасанов, А. Зайниддинов, А. Соатов) ландшафтшунослик мактабларига мансубдирлар. Уларнинг ҳар бири муайян ҳудудларни районлаштириш ва ландшафт хусусиятларини таҳлил қилиш, табиий ресурсларни баҳолаш б-н шуғулландилар. Мелиоратив география (А. А. Рафиқов, И. А. Ҳасанов), рекреация географияси (3. Маҳаматиллаев, А. Зокиров), ландшафтлар рекультивацияси (Ҳ. Ваҳобов) ва геокимёси (И. Н. Степанов, Ў. Абдуназаров, Ҳ. Маъсудов) бўйича ҳам тадқиқотлар ўтказдилар. Ўзбекистон Республикаси ФА Сейсмология ин-ти таркибидаги География и. т. бўлими 1958 й.дан бошлаб географик тадқиқотлар олиб борди. Табиий география, ландшафтшунослик ва экологияга дойр тадқиқотлар Тошкент ш.дан ташқари Самарканд (Л. Алибеков, А. Абдулкрсимов. О. Раҳматуллаев), Жиззах (С. А. Нишонов), Фарғона (О. Ю. Султонов, А. Мақсудов, И. Абдуғаниев), Бухоро (И. Назаров), Қарши (А. Маматов, С. Абдуллаев) ва б. шаҳарларда ҳам олиб борилади. Геоморфология. Ўзбекистонда геоморфология ва у б-н боғлиқ тўртламчи давр шаклланиши геоморфолог Ю. А. Скворцов ва геолог Н. П. Васильковскийлар номи б-н, Республика геоморфологиясининг кейинги ютуқлари географ-геоморфологлардан — О. Ю. Пославская, Н. А. Когай, Г. Ф. Тетюхин, М. М. Маматқулов, Э. Д. Мамедовларнинг кўп йиллик тадқиқотлари б-н боғлиқ. Метеорология ва иқлимшунослик. Бу соҳа бўйича республикада мумтоз иқлимшунослик (климатография), синоптик метеорология ва динамик иқлимшунослик, микроиқлимшунослик, агрометеорологик ҳамда а г р о и қ л и м ш у н о с л и к , биоиқлимшунослик ва шаҳар иқлимшунослиги илмий йўналишлари вужудга кедди. Микроиқлимий ва агрометеорологик тадқиқотлар 20-й.ларда Мирзачўлда воҳа иқлимини ўрганишга дойр ишлар б-н бошланди. 1950- й.лардан Ўрта Осиё давлат ун-тида агрометеорология, ерга яқин ҳаво қатламлари физикаси бўйича мунтазам тадқиқотлар олиб борилди ва унда Л. Н. Бабушкин, А. Т. Муқминова, М. А. Орифхонова каби кўплаб метеоролог ҳамда иқлимшунослар иштирок этди. Агрометеорологик ва агроиқлимий тадқиқот ишларини ривожлантиришга С. А. Сапожникова, Ф. А. Муминов, Д. Матмуродов, А. С. Ҳасанов, А. Абдуллаев каби тадқиқотчилар ҳам муносиб ҳисса қ ў ш д и л а р . Синоптик метеорология ва динамик икдимшуносликка дойр ишлар Тошкентда В. А. Жоржио, В. А. Бугаевлар фаолияти (1930—60 й.лар) б-н боғлиқ. Б. А. Айзенштат Ўрта Осиё ландшафтлари, хусусан қумли чўлларнинг балансини ўрганиш б-н шуғулланди. Гидрология. Ўрта Осиё гидрологияси б-н Э. М. Ольдекоп ва Л. К. Давидовлар, 1950—70 й.ларда тоғ гидрологияси б-н В. Л. Шульц шуғулланди. У Ўрта Осиёни географик-гидрологик тамойиллар асосида районлаштирди ва ўлка сув оқимининг асосий қонуниятларини баён этди. В. Л. Шульцнинг раҳбарлигида Л. И. Шалатова, И. Р. Алимуҳамедов гидролог тадқиқотчилар етишиб чикди. Ўрта Осиё гидрологияси бўйича илмий ишлар О. П. Шчеглова ва унинг шогирдлари Г. Е. Глазирин, А. Р. Расулов, Р. С. Саидова, Ф. Ҳикматов ва б.нинг фаолияти б-н боғлиқ. Республикада сел оқимларини географик ва гидрологик ўрганиш б-н Ф. К. Кочерга, П. М. Карпов, Т. Мустафақулов, Р. Г. Вафин, В. П. Пушкаренко, С. Тўлаганов ва А. Саидовлар шуғулландилар. Гидрологик тадқиқотлар мажмуида дарё ўзанидаги динамик жараёнларни ўрганиш С. Т. Алтунин ва А. М. Муҳамедов раҳбарлигида амалга ошир и л д и . 1960-й.лардан Р. А. Алимов, А. 3. Зоҳидов, В. П. Светицкий, Н. И. Зудина ва б. обикор ерлар сув баланси ва туз режимини ўрганиш бўиича ишлар олиб б о р д и л а р . Хўжаликка хизмат кўрсатиш нуқтаи назаридан гидрологик башорат бўиича ўтказилган тадқиқотлар П. М. Машуков ва 3. В. Жоржиолар номи б-н боғлиқ. Гидрологик жараёнларни моделлаштириш муаммолари бўйича Ю.Н. Иванов, Ю. М. Денисовнинг тадқиқотлари диққатга сазовор. Обикор деҳқончилик б-н боғлиқ гидрология муаммолари ҳам олимларнинг диққат марказида бўлди (Г. Н. Трофимов, Н. К. Лукина, Е. М. Видинеева, Қ. Домлажонов ва б.). Н. Л. Корженевский 1930 й. Ўрта Осиё музликларининг каталоги (жадвали)ни яратди ва кўпгина тоғ музликларини биринчи бўлиб тавсифлади. Кейинчалик Ўзбекистонда Г. Е. Глазирин, В. Г. Коновалов, В. Ф. Суслов, А. С. Шчетинников, В. Ноздрюхин, А. А. Крейтер, М. А. Носиров, А. Акбаров каби гляциолог мутахассислар етишиб чиқди. Ўрта Осиё кўлларини ўрганишга олимлардан Н. Л. Корженевский, Л. А. Молчанов, Н. Г. Маллицкий, A.M. Никитин ва б. ҳисса қўшдилар.
Ўзбекистонда гидрометеорологик тадқиқотларнинг асосий марказлари В.А. Бугаев номидаги Ўрта Осиё регионал гидрометеорология и. т. института (Тошкент), Ўзбекистон Миллий ун-ти, Ўзбекистон ФАнинг Геология ва геофизика ҳамда Сув муаммолари ин-тларидир. Илмий ва амалий гидрологик тадқиқотлар асосан гидрометрия, сув эрозияси ва ўзан жараёнларини ўрганиш (А. Р. Расулов, Т. Жўраев, С. Р. Саидова, М. Мирзиётов, Ф. Хикматов), гидрокимё (Э. Чембарисов, К. Домлажонов), гидроэкология (А. Назаров, А. Абдураҳмонов, 3. Сирлибоева), гидромелиорация (Ш. Юнусов, Э. Жўрабеков) ва ирригация тарихи (А. Раззоқов), сув ресурсларини ўрганиш (Ш. Муродов, С. Каримов, У. Турсунов), музликшунослик (М. А. Носиров, А. Акбаров), кўлшунослик (О. Нуриддинов) каби йўналишлар бўйича муваффақиятли давом этмоқда. Тупроқлар географияси. 1920 й. Ўрта Осиё ун-ти таркибидаги Тупроқшунослик ва геоботаника ин-тида тупроқшунос Н. А. Димо раҳбарлигида тупроқ қоплами географик ландшафтларнинг таркибий қисми ва кўзгуси, айни вақтда қ. х. ишлаб чиқаришининг асоси ҳамда ресурси сифатида ўрганилди. Регионал тупроқшуносликнинг хилма-хил муаммолари устида А. М. Расулов, А. Максудов, Ҳ. Мақсудов ва А. Неъматов, Ж. С. Сатторов ва Л. Турсуновлар тадқиқотлар олиб борган. Ўзбекистонда географик тупроқшунослик Ўрта Осиё тупроқларини географик, экологик ва геокимёвий жиҳатдан ўрганиш асосида ривожланди (Ў. Абдуназаров, Ҳ. Маъсудов, Л. Камолов ва б.). Биогеография. Биогеографик тадқиқотлар мактабининг асосчилари зоолог Д. Н. Кашкаров б-н ботаник Е. П. К о р о в и н д и р . Ўзбекистонда биогеографик тадқиқотлар айни вактда уларнинг икки асосий тармоғи — ботаник география ва зоогеография йўналишларида ҳам шаклланди. 1920—40 й.ларда ўлка ўсимликлари ва ҳайвоноти географик-экологик ўрганилди (М. П. Попов, Р. И. Аболин, Е. П. Коровин, П. А. Баранов, И. А. Райкова, М. М. Советкина, И. И. Гранитов). Ўзбекистонда ботаник географиянинг ривожланиши ва миллий илмий кадрларни етиштиришда акад. К- 3. Зокиров ва Ўзбекистон ФА нинг мухбир аъзоси И. И. Гранитов салмоқли ҳисса қўшдилар. 1950-й.лардан бошлаб ўсимликлар географияси, экологияси ва физиологияси бўйича ўзбек ботаникларидан — М. М. Орифхонова, П. Қ. Зокиров, X. М. Охуновнинг илмий асарлари босилиб чиқди. Шунингдек, ботаник-географик и. т.лар ривожига Д. К. Саидов, М. М. Набиев, Т. А. Одилов, О. X. Ҳасанов, А. И. Усмонов, Ў. Пратов, С. С. Соатовлар ҳам муайян ҳисса қўшдилар. Ҳайвонлар географиясига дойр тадқиқотларни Ўзбекистонда зооэколог Д. Н. Кашкаров ва зоогеограф Н. А. Бобринскийлар олиб борди. Ўзбекистон зоогеографиясининг кейинги ривожи Т. 3. Зоҳидов, И. И. Колесников, Р. Н. Мекленбурцев, Ҳ. Солиҳбоев, Ғ. С. Султонов, В. П. Костин, Г. И. Ишунин ва б.нинг илмий фаолияти б-н боғлиқ. Иқтисодий ва ижтимоий география. Республикада иқтисодий ва демогра-фик тадқиқотлар 1920-й.лардан бошланган. Иқтисодчи ҳамда географлар Г. Н. Черданцев, Н. Н. Кожанов, Н. К. Ярошевич, Ю. И. Пославский, А. И. Головин ва б. иқтисодий районлаштиришнинг назарий ва амалий муаммолари, Ўрта Осиё ишлаб чиқарувчи кучларини ҳудудий жойлаштириш ҳамда ри-вожлантириш масалалари, аҳоли ва қишлоқ аҳоли турар жойларини муфассал ўрганиш муаммолари б-н ш у ғ у л л а н д и л а р . 50-й.ларда 3. М. Акрамов, К. Н.Бедринцев, К. И. Лапкинлар қ. х.ни иқтисодий таҳлил қилдилар. 50—60-й.ларда Ўзбекистоннинг ҳудудий ишлаб чиқарувчи кучларини жойлаштириш, мажмуали ривожлантириш, районлаштириш ҳамда башорат қилиш уч асосий илмий йўналиш — қ. х. географияси, аҳолишунослик, аҳоли географияси ва ижтимоий география йўналишларида тадқиқотлар олиб борилди. Иқтисодий районлаштириш ва мажмуали иқтисодий географик тадқиқотлар. Ўрта Осиё ва Ўзбекистонни иқтисодий районлаштириш масалаларига 40-й.ларда Тошкентда яшаган географ В. М. Четиркин катта эътибор берди. Кейинчалик унинг асосий фикр ва ғоялари З.М. Акрамов, К. Н. Бедринцев, А. К. Бедринцев, И. К. Нарзиқулов ва б.нинг ижодий изланишларида ри-вожлантирилди. Республика ишлаб чиқарувчи кучларини мажмуали ўрганишга дойр йирик тадқиқотлар 1950-й.ларда Ўзбекистон ФА Ишлаб чиқарувчи кучларни ўрганиш кенгаши (СОПС) томонидан бошлаб берилди. Иктисодий географик ва мажмуали географик тадқиқотларни олиб боришда 1958 й. ташкил этилган Ўзбекистон ФАнинг География бўлими катта роль ўйнади. Қишлоқ хўжалиги географияси. Ўзбеки стон қ. х.ни мажмуали ўрганиш ва башорат қилиш, табиий шароит ва ресурсларига қ. х. нуқгаи назаридан баҳолашга дойр тадқиқотлар олиб борилди (К. И. Лапкин). Ўзбекистоннинг чорвачилигини (Қ. А. Абирқулов), аграр-саноат мажмуини (А. Р. Рўзиев ва А. М. Содиқов), Фарғона водийсининг қ. х.ни (О. Абдуллаев) ўрганиш бўйича тадқиқотлар амалга оширилди. Ўзбекистан қ. х.ни турли регионлар ва тармоқлар бўйича ташкил этиш муаммолари ўрганилди (Р. А. Ходиев, Т. Э. Эгамбердиев, Т. Тожимов, С. С Саидкаримов, Т. Жумасв, К. К. Қурбонов, Ш. Азимов, Р. У. Усмонов). Аҳолишунослик ва аҳоли географияси. Аҳолишунослик муаммоларини илмий ўрганиш Н. В. Смирнов, Т. И. Раимов, О. Б. Отамирзаев, А. С. Солиев, А.А. Қаюмовларнинг тадқиқотларида ўз ифодасини топди. 1960-й.ларда Тошкент ун-тининг география и. т. бўлимида М. К. Қорахонов раҳбарлигида мажмуали аҳолишунослик муаммолари турли йўналишларда тадқиқ этилди, айни вақтда қишлоқ жойларини ўрганиш бошланди (Р. Валиева, Г. Р. Асанов, Э. Сафаров). 1972 й. ТошДУ да Аҳолишунослик муаммолари и. т. лабораторияси иш бошлади. Йирик пойтахт шаҳарлар (Т. И. Раимов, Э. Тошбеков) ва шаҳар агломерацияларини (О. Б. Отамирзаев, Н. X. Маматқулов) ҳамда умуман региондаги аҳоли пунктлари тизимлари, урбанизациянинг ривожланишини (Т. И. Раимов, О. Б. Отамирзаев, А. С. Солиев, X. С. Салимов ва б.) ўрганиш ҳам географларнинг диққат марказида бўлди. Ўрта Осиёда қишлоқ аҳоли турар жойларининг шаклланиши, ҳудудий тақсимланиши ва ривожланиши масалалари тадқиқ қилинди (Г. Р. Асанов, А. Б. Ботиров, А. А. Каюмов, Т. Д. Жумасв, Т. Маллабоев, Э. С. Сафаров, М. Я. Янгибоев ва б.). Аҳолининг миграцияси (С. Н. Кононенко), табиий ўсиши (М. Бўриева, А. Ғаниев), демографик ривожланиши (А. Саъдуллаев) масалалари ҳам ўрганилди. Ижтимоий географиянинг илмий-назарий асослари ҳам тадқиқ этилмоқда (А. А. Каюмов). Республикада саноат географияси (С. Зокиров, Н. Султонов ва б.), транспорт географияси, маиший хизмат географияси, геоэкология ва ижтимоий экологиянинг иқтисодий географик жиҳатлари бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда. География тарихи. Ўртаосиёлик ўрта аср географлари ва сайёҳлари илмий меросини ўрганиш б-н Ҳ. Ҳ. Ҳасанов шуғулланди. Ўрта Осиё табиатини 17— 18-а.ларда ўрганиш тарихи б-н А. В. Панков ва Р. Л. Югай шуғулландилар. 19-а. нинг 2-ярмидаги географик тадқиқотлар тарихини А. А. Азатьян, 3. Н. Донцова. Н. И. Леонов, А. М. Очилов ўргандилар. Ўрта Осиёни 20-а.да географик ва экологик ўрганиш тарихи масалаларини Р. У. Раҳимбеков ўрганди. Ўрта Осиё географияси тарихининг айрим масалалари (И. Иноғомов, А. М. Очилов, У. Обидов ва б.) ў р г а н и л д и . Харитаграфия. Ўрта Осиё ва Ўзбекистоннинг умумий географик хариталарини тузиш б-н географ Н. Л. Корженевский шуғулланди. Е. П. Коровин 1933 й. тузиб, «Урта Осиё ва Козоғистон ўсимликлари» монографиясига илова қилган геоботаник харита муҳим биогеографик, экологик ва географик аҳамият касб этди. 1920-й.ларда харитаграфия б-н Р. И. Аболин, 1930—50 й.ларда И. И. Гранитов шуғулланди. 1940—50 й.ларда Ўзбекистоннинг географик жиҳатдан муҳим аҳамиятга молик тупроқ ва тупроқ-иқлим хариталари нашр этилди. 1960-й.ларда «Уз-Гипрозем» ин-ти ишлаб чиқариш ҳамда ўқув мақсадларида 1:1000000 ва 1:1500000 масштабли 10 дан ортиқ қ. х. харитасини ва ландшафтлар харитасини нашр этди. Уша йилларда Ўзбекистон барча вилоятларининг табиий-ўлкашунослик ўқув хариталари чоп этилди (Т.М. Мирзалиев). Ўзбекистан харитаграфиясининг илмий марказлари Ўзбекистан Миллим ун-тининг Геодезия ва харитаграфия кафедраси ва Ўзбекистан ФАнинг Сейсмология и-ти таркибидаги География бўлимидир. ТошДУ хариташунослари (Т. М. Мирзалиев, Е. Г. Бродский, А. Э. Эгамбердиев, Л. М. Қўзибоева, Л. Г. Солиева) ташаббуси ва иштирокида 1981 й. Ўзбекистоннинг биринчи ўқув маълумотномали атласи рус ва ўзбек тилларида нашр этилди. География бўлими 1981—2000 й.ларда Ўзбекистоннинг 70 босма табоқдан зиёд академик атласи, Тошкент шаҳрининг атласи, пахтачилик ва тиббий-география атласлари, «Туркистон — умумий уйимиз» альбом атласи, Ўзбекистоннинг экологик харитасидан ташқари табиатии муҳофаза қилиш, чўллашиш ва ландшафт хариталарини нашр қилди. Л. X. Ғуломова харитаграфик тадқиқотларда космик усуллардан фойдаланиш бўйича, М. Асомов, Ш. Бузруков, А. Бозорбоев, Ж. Корабоев, Т. Қорабоевалар харитаграфиянинг турли йўналиш ва мавзулари бўйича тадқиқотлар олиб бормоқдалар. География бўлими республика ҳудудини мажмуали табиий ва ижтимоий-иқтисодий географик ўрганиш, табиий муҳитни муҳофаза қилиш муаммолари ва табиатиинг инсон таъсирида ўзгаришини башорат қилиш, мавзули ва ҳудудий атлас ва хариталар тузиш масалалари б-н шуғулланади. Бўлим таркибида ўлкани мажмуали географик башоратлаш, атроф муҳит муҳофазаси, харитаграфия ва масофадан тадқиқ этиш лаб.лари фаолият кўрсатмоқаа. Бўлимда ҳозиргача 8 та докторлик ва 50 дан зиёд фан номзодлиги диссертациялари ҳимоя қилинди. Бўлим Россия, Хитой, Франция, Германия ва МДҲ давлатлари ФА ларининг и. т. муассасалари б-н ижодий ҳамкорлик қилмоқда. Ўзбекистонда географик тадқиқот ишлари ва географ кадрлар тайёрлаш ишлари б-н Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллим ун-ти, Алишер Навоий номидаги Самарканд давлат ун-ти, Низомий номидаги Тошкент давлат пед. ун-ти, вилоят ун-тлари шуғулланади. Амалий география ҳоз. замон географик тадқиқот йўналишларидан бири. Асосий мақсади географик илмий ва амалий билимларни янада чуқурроқ тахлил қилиш, табиат ва жамиятдаги мавжуд ҳамда вужудга келаётган турли табиий-географик, геоэкологик ҳамда ижтимоий ва иқтисодий-географик муаммоларни ҳал қилишдан иборат. Бу соҳа табиий ва ижтимоий-иқтисодий геогр. ҳамда харитаграфия фанларига тегишли. Яна қ. Амалий география. География таълими. Ўзбекистан ҳудудида Г. 18—19-а.ларда мадрасаларда умумий ҳолда, 19-а.нинг 80-й.ларида рус-тузем мактабларида, 1900 й.дан янги усул мактабларида дастур бўйича ўқитилди. 19-а. 90-й.ларидан Г.дан биринчи ўқув қўлланмаси — «Ер хусусида илмдан олинган сўзлар» ўзбек тилида нашр этилди. 1880-й.ларда Ҳожи Юсуф Ҳайъатий (1842—1924) географик глобус ясади. 1905 й.да янги усул мактаблари учун «Туркистон ва унга ёндош мамлакатларнинг харитаси» нашр қилинди. 20-а.да Туркистонда география таълими ривожланди. М. Беҳбудийнинг «Қисқача умумий география» (1902), «Аҳоли географиясига кириш» (1903), Фотиҳ Каримнинг «География» (1914), Муҳаммад Аминкаримийнинг «Жугрофияи риёзий» (1914), Мунавварқори Абдурашидхон ўғлининг «Ер юзи» (1915), Н.И. Балашовнинг «Туркистон география ўқумлиги» (1922) дарсликлари нашр этилди. 1930 й.дан 1990 й.гача умумий таълим мактабларида фақат Ўзбекистон табиий ва иқтисодий геогр.си маҳаллий муаллифлар ёзган дарслик ва қўлланмалар асосида ўқитилди. Г.ни ўқитиш методикаси бўйича ўқув қўлланмалари, дарсликлари нашр қилинди. Г.га оид О. Иброҳимовнинг «География терминлари» (1935), М. Бектемиров ва Саидрасуловнинг «Қисқача русча-ўзбекча география терминлари луғати» (1940), Н, Долимов ва б.нинг «Географик терминларнинг қисқача русча-ўзбекча луғати» (1953), Ҳ.Ҳ. Ҳасановнинг «Географик терминлар луғати» (1964), С. Қораев, П. Ғуломов, Р. Раҳимбековнинг «Географик терминлар ва тушунчалар изоҳли луғати» (1979) яратилди. Бу даврда олий геог. таълими ҳам анча ривожланди. давлат ун-тлари ва педагогика ин-тларида Г. ф-тлари очилди. Олий мактаблар учун Г.дан дарслик ва ўқув қўлланмалари ўзбек тилига таржима қилинди ҳамда янгилари ёзилди. Г. таълимининг янги давлат стандарти, ўқув дастурлари ишлаб чиқилди. Бир қанча янги дарсликлар, ўқув қўлланмалари, географик терминлар луғати ва хариталар яратилди. Ад.: Преображенский В. С. и др., География в меняющемся мире. Век XX. М., 1997, 274 с; Ҳасанов Ҳ., Ўртаосиёлик географ ва сайёҳлар, Т., 1964; Қориев М., Ўрта Осиё табиий географиней, 2-нашр, Т., 1968. Зиёвуддин Акрамов, Асомиддин Рафицов, Шуҳрат Азимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.