Geoiqtisodiyot
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–26-b. — ziyouz.com
Geoiqtisodiyot - davlatning xalqaro maydonda iqtisodiy strategiya va taktikasini şakllantiradigan amaliy faoliyatini örganadigan fan tarmoği. G. geosiyosat bilan uzviy boğliq. G. aniq bir şaroitlarda siyosiy, geografik, iqtisodiy, harbiy, eko-logik va b. omillar uyğunligini tahlil qiliş orqali xalqning turmuş darajasi, mamlakatning i.ç. potensi-ali, strategik zaxiralar, boşqa davlatlar bilan iqtisodiy aloqalar kabi iqtisodiy omillarni ustivor örganadi. Şuningdek, demografik va eko-logik omillar (aholi tarkibi va ziçligi, uning ösiş sur'atlari, Yer sayyorasining çeklangan resurslariga demografik bosim, xom aşyo zaxiralarining kamayişi va b.)ni tadqiq tgiş ham G. fani predmetiga kiradi. Bu jami omillarning amal qilişi va ta'siri mamlakatning geografik holati, uning tabiiy resurslari va iqlim şaroitlari bilan boğliq holda örganiladi.
Mamlakat taraqqiyoti ehtiyojlari va milliy-davlat manfaatlariga javob beradigan strategiyani işlab çiqişda gsosiyosiy va geoiqtisodiy omillar hisobga olinadi. Geoiqtisodiy siyo-satdagi asoyeiy masala jahon bozorlarida millin iqtisodiyotning raqobat-bardoşliligini oşirişga imkon bsradigan şaroitlar yaratişdan davlatning manfaatdorligi hisoblanadi.
«G» atamasi birinçi marta AQŞda 1980-y.lar oxirida idmiy muomalaga kiritilli. Bu tuşunçaning «geosiye-siy iqtisodiyot», «xalqaro siyosiy iqtisod», «sissiy-iqtisodiy gsogra-fiya» va b. ta'riflari ham bor.
Birinçi geoiqtisodiy tadqiqotlar 1920—30 y.da Yaponiya va Germaniyada paydo böldi va bu tadqiqotlar şu mamlakatlarning hukmron doiralari tomonidan öz hayotiy makopini kengaytiriş va jahonga hukmronlik da'volarini asoslaşga xizmat qildi. 1970-y.larda buyuk ikki davlat — SSSR va AQŞ örtasidagi özaro ziddiyatlarning kuçayişi G.ning keyingi rivojlanişida yangi bosqiç oçdi. Bu davrda G. savdo uruşlari, bozorlar uçun kuraş; kapital va kişilarning mamlakatlararo köçişi bilan boğliq bölgan tösiqtar; harbiy sarf-xarajatlar kjining ösişi; byudjet taqçilligi; inflyatsiya va b. muammolar b-i şuğullandi. G. örganadigan muam-molar doirasi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar, markaz va çekka hududlar örtasidagi ziddiyatlarni ham qamradi. Mustamlakaçilikdan ozod bölgan davlatlar yangi jahon iqtisodiy tartibini şakllantirişga hara-kat qildilar. Ular rivojlangan mamlakatlar bilan öz munosabatlarida tub özgarişlarni amalga oşiriş töğrisida köpdan-köp takliflar bilan çiq-dilar. Bu takliflarda rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy ösişini jadaldaştiriş va resurslarni jahon xöjaligining çekka hududlari foydasiga qayta taqsimlaş masalalari kun tartibiga qöyildi.
«Sovuq uruş»ning tugaşi, sobiq Itgifoqning inqirozi bilan 1990-y.lar boşlarida geosissiy va geoiqtisodiy kuçlar nisbatlari va joylaşuvi tubdan özgardi, jahonda ikki qutblilikdan köp qutbli dunyo sari harakat boşlandi. Hozirgi davrda AQŞ hamon eng qudratli davlat bölib qolayotgan şaro-itlarda jahon iqtisodiy rivojlani-şining asosiy yönalişi köpdan-köp iqtisodiy markazlarning yuzaga ksli-şidap, jahon iqtisodiy tizimining poliiyentrizmga ötişidan va ayni paytda yangi geoiqtisodiy ziddiyatlar-ning yuzaga kelişidan (mas, Kaspiy dspgizi nsfti masalasida Ozarbayjon, Kozogiston, Eron, AQŞ, Turkiya man-faatlari töqnaşuvi) iborat. Ekspertlarning ma'lumotlari böyiça 21-a.da jahon iqtisodiy tizimi 6 asosiy markaz — AQŞ, Yevropa, Xitoy, Yaponiya, Rossiya, Hindiston, şuningdek, köpgina örta va kiçik davlatlardan taşkil topadi.
Jahon iqtisodiyotidagi bu yöpalişga ga'sir körsatadigan muhim geoiqtisodiy omil — globallaşuv jarayonlaridir. Milliy iqtisodiyoglar örtasida özaro aloqadorlik va boğdiqlikning kuçayişi, xöjalik integratsiyasi iqtisodiy taraqqiyotning turli bosqiçlarida köplab davlatlar va mintaqalarni turli darajadagi jadallikda sivilizatsiya taraqqistining umumiy oqimiga tortadi. Ularning soni tobora ortib boradi. Köpgina mamdakatlarda iqtisodiy va siyosiy hayotda yuz berayotgap erkinliklar yagona jahon iqtisodiy, axborot, kommunikatsion va madaniy makonning şakllanişi imkoniyatlarini oçadi.
G.da hukumatlar bilan bir qatorda, transmilliy korporatsiya (TMK) va transmilliy banklar (TMB), xalqaro moliyaviy taşkilsgglar faoliyati ham muhim rol öynaydi. TMK va TMB — bir tomondan ilğor texnologiyalar, boşqaruv, i.ç.ni taşkil qilişning yangi şakllarining qaror topişita, mamlakat iqtisodiy rivojlanişi sur'atlari va darajasini kötarişga yordam beradi. Ikkinçi tomondan, ular köpinça bu mamlakatlarning rivojlanişida nomutanosiolikni kuçai-tiradi, çunki ular birinçi navbat-da, asosan, çet el kapitali va taşqi bozorga möljallangan ayrim tarmoqlar va korxonalarni rivojlantirişga yordam körsatadi.
21-a. boşida Özbekiston Respublikasining rivojlaniş strategiyasini şakllantiriş uning geosiyosiy va geo-iqtisodiy manfaatlariga asoslanadi. Geoiqtisodiy muammolarni hal qilişda qöşni mamlakatlar bilan mus-tahkam iqtisodiy integratsiya birinçi darajali ahamiyat kasb etadi. Şuningdek, Yevropa va Osiyodagi mamla-katlar bilan taşqi iqtisodiy va taşqi savdo aloqalarini yanada rivojlantiriş, Özbekistonning töla ququqli a'zo sifatida Jahon savdo taşkilo-tiga a'zo bölib kirişi ham muhim örinda turadi (yana q. Markaziy Osiyo hamkorligi taşkiloti, Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati).
Ad.: Karimov I. Özbekiston XXI asr bösagasida. Xavfsizlikka taxdid, barqarorlik şarglari ia taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Şarafiddin Qobilov.
Q.: Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОИҚТИСОДИЁТ - давлатнинг халқаро майдонда иқтисодий стратегия ва тактикасини шакллантирадиган амалий фаолиятини ўрганадиган фан тармоғи. Г. геосиёсат билан узвий боғлиқ. Г. аниқ бир шароитларда сиёсий, географик, иқтисодий, ҳарбий, эко-логик ва б. омиллар уйғунлигини таҳлил қилиш орқали халқнинг турмуш даражаси, мамлакатнинг и.ч. потенци-али, стратегик захиралар, бошқа давлатлар билан иқтисодий алоқалар каби иқтисодий омилларни устивор ўрганади. Шунингдек, демографик ва эко-логик омиллар (аҳоли таркиби ва зичлиги, унинг ўсиш суръатлари, Ер сайёрасининг чекланган ресурсларига демографик босим, хом ашё захираларининг камайиши ва б.)ни тадқиқ тгиш ҳам Г. фани предметига киради. Бу жами омилларнинг амал қилиши ва таъсири мамлакатнинг географик ҳолати, унинг табиий ресурслари ва иқлим шароитлари билан боғлиқ ҳолда ўрганилади.
Мамлакат тараққиёти эҳтиёжлари ва миллий-давлат манфаатларига жавоб берадиган стратегияни ишлаб чиқишда гсосиёсий ва геоиқтисодий омиллар ҳисобга олинади. Геоиқтисодий сиё-сатдаги асоеий масала жаҳон бозорларида миллин иқтисодиётнинг рақобат-бардошлилигини оширишга имкон бсрадиган шароитлар яратишдан давлатнинг манфаатдорлиги ҳисобланади.
«Г» атамаси биринчи марта АҚШда 1980-й.лар охирида идмий муомалага киритилли. Бу тушунчанинг «геосие-сий иқтисодиёт», «халқаро сиёсий иқтисод», «сиссий-иқтисодий гсогра-фия» ва б. таърифлари ҳам бор.
Биринчи геоиқтисодий тадқиқотлар 1920—30 й.да Япония ва Германияда пайдо бўлди ва бу тадқиқотлар шу мамлакатларнинг ҳукмрон доиралари томонидан ўз ҳаётий макопини кенгайтириш ва жаҳонга ҳукмронлик даъволарини асослашга хизмат қилди. 1970-й.ларда буюк икки давлат — СССР ва АҚШ ўртасидаги ўзаро зиддиятларнинг кучайиши Г.нинг кейинги ривожланишида янги босқич очди. Бу даврда Г. савдо урушлари, бозорлар учун кураш; капитал ва кишиларнинг мамлакатлараро кўчиши билан боғлиқ бўлган тўсиқтар; ҳарбий сарф-харажатлар кжининг ўсиши; бюджет тақчиллиги; инфляция ва б. муаммолар б-и шуғулланди. Г. ўрганадиган муам-молар доираси ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар, марказ ва чекка ҳудудлар ўртасидаги зиддиятларни ҳам қамради. Мустамлакачиликдан озод бўлган давлатлар янги жаҳон иқтисодий тартибини шакллантиришга ҳара-кат қилдилар. Улар ривожланган мамлакатлар билан ўз муносабатларида туб ўзгаришларни амалга ошириш тўғрисида кўпдан-кўп таклифлар билан чиқ-дилар. Бу таклифларда ривожланаётган мамлакатларнинг иқтисодий ўсишини жадалдаштириш ва ресурсларни жаҳон хўжалигининг чекка ҳудудлари фойдасига қайта тақсимлаш масалалари кун тартибига қўйилди.
«Совуқ уруш»нинг тугаши, собиқ Итгифоқнинг инқирози билан 1990-й.лар бошларида геосиссий ва геоиқтисодий кучлар нисбатлари ва жойлашуви тубдан ўзгарди, жаҳонда икки қутблиликдан кўп қутбли дунё сари ҳаракат бошланди. Ҳозирги даврда АҚШ ҳамон энг қудратли давлат бўлиб қолаётган шаро-итларда жаҳон иқтисодий ривожлани-шининг асосий йўналиши кўпдан-кўп иқтисодий марказларнинг юзага ксли-шидап, жаҳон иқтисодий тизимининг полииентризмга ўтишидан ва айни пайтда янги геоиқтисодий зиддиятлар-нинг юзага келишидан (мас, Каспий дспгизи нсфти масаласида Озарбайжон, Козогистон, Эрон, АҚШ, Туркия ман-фаатлари тўқнашуви) иборат. Экспертларнинг маълумотлари бўйича 21-а.да жаҳон иқтисодий тизими 6 асосий марказ — АҚШ, Европа, Хитой, Япония, Россия, Ҳиндистон, шунингдек, кўпгина ўрта ва кичик давлатлардан ташкил топади.
Жаҳон иқтисодиётидаги бу йўпалишга гаъсир кўрсатадиган муҳим геоиқтисодий омил — глобаллашув жараёнларидир. Миллий иқтисодиёглар ўртасида ўзаро алоқадорлик ва боғдиқликнинг кучайиши, хўжалик интеграцияси иқтисодий тараққиётнинг турли босқичларида кўплаб давлатлар ва минтақаларни турли даражадаги жадалликда цивилизация тараққистининг умумий оқимига тортади. Уларнинг сони тобора ортиб боради. Кўпгина мамдакатларда иқтисодий ва сиёсий ҳаётда юз бераётгап эркинликлар ягона жаҳон иқтисодий, ахборот, коммуникацион ва маданий маконнинг шаклланиши имкониятларини очади.
Г.да ҳукуматлар билан бир қаторда, трансмиллий корпорация (ТМК) ва трансмиллий банклар (ТМБ), халқаро молиявий ташкилсгглар фаолияти ҳам муҳим роль ўйнайди. ТМК ва ТМБ — бир томондан илғор технологиялар, бошқарув, и.ч.ни ташкил қилишнинг янги шаклларининг қарор топишита, мамлакат иқтисодий ривожланиши суръатлари ва даражасини кўтаришга ёрдам беради. Иккинчи томондан, улар кўпинча бу мамлакатларнинг ривожланишида номутаносиоликни кучаи-тиради, чунки улар биринчи навбат-да, асосан, чет эл капитали ва ташқи бозорга мўлжалланган айрим тармоқлар ва корхоналарни ривожлантиришга ёрдам кўрсатади.
21-а. бошида Ўзбекистон Республикасининг ривожланиш стратегиясини шакллантириш унинг геосиёсий ва гео-иқтисодий манфаатларига асосланади. Геоиқтисодий муаммоларни ҳал қилишда қўшни мамлакатлар билан мус-таҳкам иқтисодий интеграция биринчи даражали аҳамият касб этади. Шунингдек, Европа ва Осиёдаги мамла-катлар билан ташқи иқтисодий ва ташқи савдо алоқаларини янада ривожлантириш, Ўзбекистоннинг тўла қуқуқли аъзо сифатида Жаҳон савдо ташкило-тига аъзо бўлиб кириши ҳам муҳим ўринда туради (яна қ. Марказий Осиё ҳамкорлиги ташкилоти, Евроосиё иқтисодий ҳамжамияти).
Ад.: Каримов И. Ўзбекистон XXI аср бўсагасида. Хавфсизликка тахдид, барқарорлик шарглари иа тараққиёт кафолатлари, Т., 1997.
Шарафиддин Қобилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.