Geologik syomka
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200-b. — ziyouz.com
Geologik syomka - Yer pusti muayyan qismining geologik tuzilişi va undagi foydali qazilmalarni topiş va istiqbolini aniqlaşning dala geologik tadqiqotlari majmui. G. s. toğ jinslarining tabiiy oçiq joylarini, toğ inşootlari va burği quduqlaridan olingan materiallarni örganiş, toğ jinslari, minerallar va toşqotgan hayvon va ösimlik qoldiqlaridan namunalar oliş, ularni turli tahlillar b-n örganiş va şular asosida xarita tuzişni öz içiga oladi. G. yeda yer yuzasining relyefi, geologik tuzilişi, toğ jinslarining yoşi, boşlanğiç va keyingi jarayonlardagi özgarişlari, magmatik jinslarning paydo bölişi xususiyati örganiladi. G. s. dala va kameral işlar davrlariga bölinadi. Dala işlari davrida dala geologik xaritasi tuziladi. Hamma kuzatişlar dala kundalik daftarida kayd etiladi. Kameral işlar davrida olingan namunalar lab.da turli usullar b-n tadqiq etiladi. Şu ma'lumotlar asosida dalada tuzilgan geol. xaritaga aniqliklar kiritiladi va geologik hisobot tuziladi. Quyidagi masştabda davlat G. s. bajariladi: mayda masştabli (1:1000000, 1:500000 va undan kiçik), örta masştabli (1:200000, 1:100000), yirik masştabli (1:50000, 1:25000) va mufassal (10000). G. s.ni eng köp tarqalganlari marşrutli, maydonli va instrumentaldir. Marşrutli G. yeda joyning köp qismi marşrutlar b-n kuzatiladi. Marşrut larni yunalişi köpinça toğ jinslari va tuzilmalar yönalişiga köndalang böladi. Maydonli syomkada maydonning hammasi kuzatiş nuqtalari b-n qoplanadi. Asboblar yordamida qilingan G.s. 1:10000 va undan yirikroq masştabda bajariladi. Maydonli syomkadan farqi şundaki, geologik obyektlar topografik xaritaga maxsus asboblar yordamida tuşiriladi. Keyingi vakdda çuqurlik G. s. keng mikyosda rivojlandi. Bunday G. s. Yer pösti qalin qatlamining geologik tuzilişini anikdaş maqsadida bajariladi. Çuqurlik G. s. geofizik, geokimyoviy metodlar yordamida, burği quduğini kavlaş, geomorfologik taxdil, aerosuratlarni örganiş asosida bajariladi. Özbekiston Respublikasi hududida turli masştabda G. s. bajarilgan (q. Geologik xaritalar). Anvar Jöliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОЛОГИК СЪЁМКА - Ер пусти муайян қисмининг геологик тузилиши ва ундаги фойдали қазилмаларни топиш ва истиқболини аниқлашнинг дала геологик тадқиқотлари мажмуи. Г. с. тоғ жинсларининг табиий очиқ жойларини, toғ иншоотлари ва бурғи қудуқларидан олинган материалларни ўрганиш, тоғ жинслари, минераллар ва тошқотган ҳайвон ва ўсимлик қолдиқларидан намуналар олиш, уларни турли таҳлиллар б-н ўрганиш ва шулар асосида харита тузишни ўз ичига олади. Г. еда ер юзасининг рельефи, геологик тузилиши, тоғ жинсларининг ёши, бошланғич ва кейинги жараёнлардаги ўзгаришлари, магматик жинсларнинг пайдо бўлиши хусусияти ўрганилади. Г. с. дала ва камерал ишлар даврларига бўлинади. Дала ишлари даврида дала геологик харитаси тузилади. Ҳамма кузатишлар дала кундалик дафтарида кайд этилади. Камерал ишлар даврида олинган намуналар лаб.да турли усуллар б-н тадқиқ этилади. Шу маълумотлар асосида далада тузилган геол. харитага аниқликлар киритилади ва геологик ҳисобот тузилади. Қуйидаги масштабда давлат Г. с. бажарилади: майда масштабли (1:1000000, 1:500000 ва ундан кичик), ўрта масштабли (1:200000, 1:100000), йирик масштабли (1:50000, 1:25000) ва муфассал (10000). Г. с.ни энг кўп тарқалганлари маршрутли, майдонли ва инструменталдир. Маршрутли Г. еда жойнинг кўп қисми маршрутлар б-н кузатилади. Маршрут ларни йуналиши кўпинча тоғ жинслари ва тузилмалар йўналишига кўндаланг бўлади. Майдонли съёмкада майдоннинг ҳаммаси кузатиш нуқталари б-н қопланади. Асбоблар ёрдамида қилинган Г.с. 1:10000 ва ундан йирикроқ масштабда бажарилади. Майдонли съёмкадан фарқи шундаки, геологик объектлар топографик харитага махсус асбоблар ёрдамида туширилади. Кейинги вакдда чуқурлик Г. с. кенг микёсда ривожланди. Бундай Г. с. Ер пўсти қалин қатламининг геологик тузилишини аникдаш мақсадида бажарилади. Чуқурлик Г. с. геофизик, геокимёвий методлар ёрдамида, бурғи қудуғини кавлаш, геоморфологик тахдил, аэросуратларни ўрганиш асосида бажарилади. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида турли масштабда Г. с. бажарилган (қ. Геологик хариталар). Анвар Жўлиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.