Geomorfologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 211–212-b. — ziyouz.com
Geomorfologiya (geo..., yun. morphe — şakl va ...logiya) — yer yuzasining relyefi haqidagi fan. G. quruqlik hamda okean va dengizlar tubining taşqi qiyofasini, kelib çiqişi, yoşi tari-xiy taraqqiyoti, hoz. dinamikasi va tarqalişi qonuniyatlarini örganadi. Hoz. geologik davrdagi relyefni G. yer yuzasining ötmişdagi taraqqiyotining yakuni sifatida örganadi. Yer yuzasi bir tomondan Yer pöstini va ikkinçi tomondan gidrosfera hamda atmosferani bir-biridan ajratib turadigan çegaradir. Yer yuzasiga bir vaqtning özida relyefni paydo qiluvçi endogen jarayonlar va ekzogen jarayonlar ta'sir etadi. Oğirlik kuçining bevosita ta'siri ostida sodir böladigan gravitatsiya jarayonlari ham relyef hosil qiliş ahamiyatiga egadir. Yer—Quyoş—Oy sistemasining özaro tortişiş kuçi ham yer relyefi ga katta ta'sir körsatadi (dengiz va okean suvlarining, Yer pöstining kötarilib-pasayib turişi). Kişilik jamiyatining faoliyati yer relyefining özgarişida katta omil hisoblanadi. G.ning asosiy prinsiplaridan biri şuki, relyef geografik komponentlardan biri sifatida boşqa komponentlar va geografik şaroit b-n bevosita boğliq holda örganiladi. Relyefga boşqa omillar ta'sir etibgina qolmay, relyefning özi ham ularga ta'sir körsatadi va ular orkali öziga ham ta'sir etadi. Litosfera, atmosfera, gidrosfera va biosferalgf örtasidagi özaro murakkab aloqa G.ning Yer haqida fanlar sistemasida tutgan örnini belgilab beradi. Geoldan olingan ma'lumotlar va metodlardan relyefning urganilayotgan joydagi geologik tuzilişi va taraqqiyotiga boğliq ekanligini aniqdaşda foydalaniladi. Tabiiy geogr., iqlimşunoslik, gidrologiya, okeanologiya, tuproqşunoslik, geobotanika bergan ma'lumotlar relyefning tabiiy-geografik şaroit va ayrim tabiiy komponentlarga boglits ekanligini aniqlaş uçun zarur; geofizika bergan ma'lumotlar esa relyef taraqqiyoti jarayonining tabiiy mohiyati va Yerning qattiq, suyuq, gaz holatidagi qobiqlari b-n özaro munosabatini örganiş uçun kerak. G. bir qança tarmoqlarga bölinadi; u mumiy G.—relyefning şakllanişi haqidagi juda keng masalalarni örganadi;xususiy G.— relyefni bir yoki bir neça alohida geomorfologik körsatkiçlar böyiça tadqiq etadi; regional G. — yer yuzasi alohida hududiy qismlarining konkret relyefini örganadi; yer relyefining regional jihatdan muhim xususiyatlari sayyoraviy G. tomonidan örganiladi. G.ning alohida tarmoği — paleogeomorfologiya ötmiş geologik davrlarning (köpinça kömilib yotgan) relyefini örganadi va uzok, geologik davrlarda yer yuzasining qanday bölganini aniqlaydi. Xöjalikka tegişli masalalarni hal qilişda işlatiladigan geomorfologik tadqiqotlar yakunlarining nazariy asoslari amaliy G. tomonidan işlab çiqiladi. Umumiy G. bir qança bölimlarni öz içiga oladi. Ulardan eng yiriklari: materiklarning yer yuzasi relyefini örganadigan quruqli k G.si va dengiz hamda okean tubi relyefini örganadigan dengiz G.si. Köpgina nazariy masalalar matematik tadqiqotlar metodi yordamida hal qilinadi. G.ning asosiy iş metodi dala ekspeditsiyalari tadqiqotlari, geomorfologik syomka yordamida maxsus geomorfologik xaritalar tuzişdan iboratdir. Ekspeditsion tadqiqotlar b-n birga statsionar va eksperimental asosda ham geomorfologik jarayonlar ustida tadqiqotlar ötkaziladi. Dala işlari xaritagrafiya va geodeziya metodlari, aerometod, geofizika va b. instrumenta™ kuzatiş metodlari asosida olib boriladi. Çunonçi, dengiz tubini geomorfologik tadqiq qilişda navigatsiya apparaturasi, exolot, seysmozond va b. asboblardan foydalaniladi. G. ma'lumotlaridan foydali kazilma konlarini qidiriş (qidiriş G.si), sanoat, gidroenergetika inşootlari, avtomobil va t. y., dengiz portlarini loyihalaşda (muhandislik G.si), maydondan xöjalikda va q. x.da foydalaniş, tuproq eroziyasiga qarşi kuraş tadbirlarini işlab çikişda foydalaniladi. Geomorfologik tadqiqotlarning natijalari geologik, geografik tadqiqotlarga asos bölib xizmat qiladi. G. mustaqil fan sifatida 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida şakllandi. Çet el olimlaridan birinçilardan bölib G.ning nazariy, metodologik va amaliy asoslarini U. M.Deyvis (Amerika G. maktabining yetakçisi) b-n V. Penk (Yevropa G. maktabining yetakçisi) yaratdi. Ular relyef taraqqiyotining asosiy yönalişlarini organizmlar tadrijiylik nazariyasiga tatbiqan ilmiy jihatdan tavsifladi. Natijada G. Yer haqidagi fanlar orasidan mustahkam örin oldi. Rossiyada G.ga P. A. Kropotkin, V. V. Dokuçayev, I. V. Muşketov, I. S. Şçukin, Ya. S. Edelşteyn, K. K. Markov va b. asos soldi. Turkiston hududlarini geomorfologik örganişda va G.ning nazariy konsepsiyalarini işlab çiqişda 20-a. ning örtalari va 2-yarmida birmunça yutuqlarga erişildi. Bu davrda geomorfolog olimlar geomorfologik sathlar, geotektura, Yerning morfostrukturasi va morfoskulpturasi, morfologik komplekslar, geomorfologik sikllar haqida ilmiy fikrlarni rivojlantirdilar. Yer pösti va mantiyasining tarkibi haqidagi yangi ma'lumotlar asosida yer relyefi va Dunyo okeani tubi relyefining kelib çiqişi va rivojlanişi haqida yangi konsepsiyalar yaratilmoqda. Relyefni tasniflaş, flyuvial, karst, muzlik, töng yer, eol relyeflarning şakllanişi, qirğoqlar morfologiyasi masalalarini işlab çiqişda katta yutuqlarga erişildi. 1990-y.larda regional geomorfologik tadqiqot kilişda salmoqli işlar qilindi. Geomorfologik xaritalarni tuziş metodikasi işlab çiqilmoqda. Tadqiqot qilişning xaritagrafik metodi, aerometod, geodezik va geofizik metodlar, statsionar va eksperimental tadqiqot metodlari takomillaştirilmoqda. Relyef geometriyasi, kinematika va dinamikasi masalalariga alohida e'tibor berilmoqda. G.ning rivojlanişiga özbekistonlik olimlardan Ğ. O. Mavlonov, M. M. Mamatqulov, O. Yu. Poslavskaya, A. A. Abdujabborov, N. A. Kogay, G. F. Tetyuxin va b. ham salmokli hissa qöşdilar. Xalqaro miqyosda G. işlarini koordinatsiyalaş Xalqaro geografiya ittifoqining komissiya va yordamçi komissiyalari tomonidan amalga oşiriladi (amaliy G., geomorfologik xaritagrafiyalaş metodikasi va b. böiiça). Özbekistonda geomorfologlarning işlari va G. masalalari Özbekistan FA Seysmologiya in-ti qoşidagi Geografiya bölimi tomonidan koordinatsiyalanadi va Geografiya jamiyatining syezdlarida muhokama qilinadi. Ad.: King L., Morfologiya zemli. Izuçeniye i sintez svedeniy o relyefe Zemli, |per. s ang.1, M., 1967; Leontyev O. K., Rinatov G. I ., Obşaya geomorfologiya, M., 1988; Soatov A. A., Şermatov M . Ş ., Dare vodiylari va terrasalari, T., 1972. Abdurasul Soatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОМОРФОЛОГИЯ (гео..., юн. morphe — шакл ва ...логия) — ер юзасининг рельефи ҳақидаги фан. Г. қуруқлик ҳамда океан ва денгизлар тубининг ташқи қиёфасини, келиб чиқиши, ёши тари-хий тараққиёти, ҳоз. динамикаси ва тарқалиши қонуниятларини ўрганади. Ҳоз. геологик даврдаги рельефни Г. ер юзасининг ўтмишдаги тараққиётининг якуни сифатида ўрганади. Ер юзаси бир томондан Ер пўстини ва иккинчи томондан гидросфера ҳамда атмосферани бир-биридан ажратиб турадиган чегарадир. Ер юзасига бир вақтнинг ўзида рельефни пайдо қилувчи эндоген жараёнлар ва экзоген жараёнлар таъсир этади. Оғирлик кучининг бевосита таъсири остида содир бўладиган гравитация жараёнлари ҳам рельеф ҳосил қилиш аҳамиятига эгадир. Ер—Қуёш—Ой системасининг ўзаро тортишиш кучи ҳам ер рельефи га катта таъсир кўрсатади (денгиз ва океан сувларининг, Ер пўстининг кўтарилиб-пасайиб туриши). Кишилик жамиятининг фаолияти ер рельефининг ўзгаришида катта омил ҳисобланади. Г.нинг асосий принципларидан бири шуки, рельеф географик компонентлардан бири сифатида бошқа компонентлар ва географик шароит б-н бевосита боғлиқ ҳолда ўрганилади. Релъефга бошқа омиллар таъсир этибгина қолмай, рельефнинг ўзи ҳам уларга таъсир кўрсатади ва улар оркали ўзига ҳам таъсир этади. Литосфера, атмосфера, гидросфера ва биосфералгф ўртасидаги ўзаро мураккаб алоқа Г.нинг Ер ҳақида фанлар системасида тутган ўрнини белгилаб беради. Геолдан олинган маълумотлар ва методлардан рельефнинг урганилаётган жойдаги геологик тузилиши ва тараққиётига боғлиқ эканлигини аниқдашда фойдаланилади. Табиий геогр., иқлимшунослик, гидрология, океанология, тупроқшунослик, геоботаника берган маълумотлар рельефнинг табиий-географик шароит ва айрим табиий компонентларга боглиц эканлигини аниқлаш учун зарур; геофизика берган маълумотлар эса рельеф тараққиёти жараёнининг табиий моҳияти ва Ернинг қаттиқ, суюқ, газ ҳолатидаги қобиқлари б-н ўзаро муносабатини ўрганиш учун керак. Г. бир қанча тармоқларга бўлинади; у мумий Г.—рельефнинг шаклланиши ҳақидаги жуда кенг масалаларни ўрганади;хусусий Г.— рельефни бир ёки бир неча алоҳида геоморфологик кўрсаткичлар бўйича тадқиқ этади; регионал Г. — ер юзаси алоҳида ҳудудий қисмларининг конкрет рельефини ўрганади; ер рельефининг регионал жиҳатдан муҳим хусусиятлари сайёравий Г. томонидан ўрганилади. Г.нинг алоҳида тармоғи — палеогеоморфология ўтмиш геологик даврларнинг (кўпинча кўмилиб ётган) рельефини ўрганади ва узок, геологик даврларда ер юзасининг қандай бўлганини аниқлайди. Хўжаликка тегишли масалаларни ҳал қилишда ишлатиладиган геоморфологик тадқиқотлар якунларининг назарий асослари амалий Г. томонидан ишлаб чиқилади. Умумий Г. бир қанча бўлимларни ўз ичига олади. Улардан энг йириклари: материкларнинг ер юзаси рельефини ўрганадиган қуруқли к Г.си ва денгиз ҳамда океан туби рельефини ўрганадиган денгиз Г.си. Кўпгина назарий масалалар математик тадқиқотлар методи ёрдамида ҳал қилинади. Г.нинг асосий иш методи дала экспедициялари тадқиқотлари, геоморфологик съёмка ёрдамида махсус геоморфологик хариталар тузишдан иборатдир. Экспедицион тадқиқотлар б-н бирга стационар ва экспериментал асосда ҳам геоморфологик жараёнлар устида тадқиқотлар ўтказилади. Дала ишлари харитаграфия ва геодезия методлари, аэрометод, геофизика ва б. инструмента™ кузатиш методлари асосида олиб борилади. Чунончи, денгиз тубини геоморфологик тадқиқ қилишда навигация аппаратураси, эхолот, сейсмозонд ва б. асбоблардан фойдаланилади. Г. маълумотларидан фойдали казилма конларини қидириш (қидириш Г.си), саноат, гидроэнергетика иншоотлари, автомобиль ва т. й., денгиз портларини лойиҳалашда (муҳандислик Г.си), майдондан хўжаликда ва қ. х.да фойдаланиш, тупроқ эрозиясига қарши кураш тадбирларини ишлаб чикишда фойдаланилади. Геоморфологик тадқиқотларнинг натижалари геологик, географик тадқиқотларга асос бўлиб хизмат қилади. Г. мустақил фан сифатида 19-а. охири ва 20-а. бошларида шаклланди. Чет эл олимларидан биринчилардан бўлиб Г.нинг назарий, методологик ва амалий асосларини У. М.Дэйвис (Америка Г. мактабининг етакчиси) б-н В. Пенк (Европа Г. мактабининг етакчиси) яратди. Улар рельеф тараққиётининг асосий йўналишларини организмлар тадрижийлик назариясига татбиқан илмий жиҳатдан тавсифлади. Натижада Г. Ер ҳақидаги фанлар орасидан мустаҳкам ўрин олди. Россияда Г.га П. А. Кропоткин, В. В. Докучаев, И. В. Мушкетов, И. С. Шчукин, Я. С. Эдельштейн, К. К. Марков ва б. асос солди. Туркистон ҳудудларини геоморфологик ўрганишда ва Г.нинг назарий концепцияларини ишлаб чиқишда 20-а. нинг ўрталари ва 2-ярмида бирмунча ютуқларга эришилди. Бу даврда геоморфолог олимлар геоморфологик сатҳлар, геотектура, Ернинг морфоструктураси ва морфоскульптураси, морфологик комплекслар, геоморфологик цикллар ҳақида илмий фикрларни ривожлантирдилар. Ер пўсти ва мантиясининг таркиби ҳақидаги янги маълумотлар асосида ер рельефи ва Дунё океани туби рельефининг келиб чиқиши ва ривожланиши ҳақида янги концепциялар яратилмоқда. Рельефни таснифлаш, флювиаль, карст, музлик, тўнг ер, эол рельефларнинг шаклланиши, қирғоқлар морфологияси масалаларини ишлаб чиқишда катта ютуқларга эришилди. 1990-й.ларда регионал геоморфологик тадқиқот килишда салмоқли ишлар қилинди. Геоморфологик хариталарни тузиш методикаси ишлаб чиқилмоқда. Тадқиқот қилишнинг харитаграфик методи, аэрометод, геодезик ва геофизик методлар, стационар ва экспериментал тадқиқот методлари такомиллаштирилмоқда. Рельеф геометрияси, кинематика ва динамикаси масалаларига алоҳида эътибор берилмоқда. Г.нинг ривожланишига ўзбекистонлик олимлардан Ғ. О. Мавлонов, М. М. Маматқулов, О. Ю. Пославская, А. А. Абдужабборов, Н. А. Когай, Г. Ф. Тетюхин ва б. ҳам салмокли ҳисса қўшдилар. Халқаро миқёсда Г. ишларини координациялаш Халқаро география иттифоқининг комиссия ва ёрдамчи комиссиялари томонидан амалга оширилади (амалий Г., геоморфологик харитаграфиялаш методикаси ва б. бўиича). Ўзбекистонда геоморфологларнинг ишлари ва Г. масалалари Ўзбекистан ФА Сейсмология ин-ти қошидаги География бўлими томонидан координацияланади ва География жамиятининг съездларида муҳокама қилинади. Ад.: Кинг Л., Морфология земли. Изучение и синтез сведений о рельефе Земли, |пер. с анг.1, М., 1967; Леонтьев О. К., Ринатов Г. И ., Общая геоморфология, М., 1988; Соатов А. А., Шерматов М . Ш ., Даре водийлари ва террасалари, Т., 1972. Абдурасул Соатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.