Geomorfologiya

Geomorfologiya (yunonça «ge» — Yer, «morphe» — şakl va «logos» — ta'limot sözlaridan) — Yer yuzasi relyefini, uning taşqi körinişi, paydo bölişi, yoşi, rivojlaniş tarixi, hozirgi özgarişlari va hududlar böyiça tarqaliş qonuniyatlarini örganadigan fan. U quruqlik relyefini ham, dengiz va okeanlar tubini ham qamrab oladi. Rusça Vikipediyaga köra, geomorfologiya relyefning kelgusidagi özgarişlarini başorat qilişni ham öz vazifasi deb biladi va [[Geografiya|geografiya]], [[Geologiya|geologiya]], geodeziya, tuproqşunoslik, planetologiya hamda geoarxeologiya bilan uzviy boğlangan.12

Yer yuzasi — Yer pösti bilan gidrosfera va atmosfera tutaşgan çegara. ÖzME'ga köra, unga bir vaqtning özida içki (endogen) va taşqi (ekzogen) kuçlar ta'sir qiladi. Endogen jarayonlarga tektonik harakatlar va vulkanizm kiradi; ular toğlarni kötaradi, botiqlarni çuqurlaştiradi. Ekzogen jarayonlar — oqar suv, şamol, muzlik, dengiz tölqini va organizmlar faoliyati — aksinça, baland joylarni yemirib, hosil bölgan jinslarni pastqam joylarga yotqizadi. Bundan taşqari, oğirlik kuçi ta'sirida bölib ötadigan surilma va ağdarilmalar, Yer, Quyoş va Oy tortişişi keltirib çiqaradigan qalqiş va pasayişlar ham relyefga ta'sir etadi. Insonning xöjalik faoliyati ham bugungi kunda relyefni özgartiruvçi muhim omilga aylangan.

Inglizça Vikipediya bu jarayonlarni litosferaning gidrosfera, atmosfera va biosfera bilan kesişgan nuqtasi deb ta'riflaydi. Toğ tizmalarini geologik kuçlar kötaradi, ularning denudatsiyasi natijasida hosil bölgan çökindilar boşqa joylarda yoki okean qirğoqlarida töplanadi. Relyef, öz navbatida, mahalliy iqlimga ham ta'sir qiladi: masalan, toğ yon bağirlarida yoğin köproq tuşadi va bu yana relyefning özgarişiga olib keladi. ÖzME ham relyef boşqa tabiiy komponentlar bilan özaro boğliq holda örganilişini fanning asosiy tamoyillaridan biri sifatida ta'kidlaydi.

ÖzME geomorfologiyani bir neça tarmoqqa ajratadi: umumiy geomorfologiya relyefning şakllanişi haqidagi keng nazariy masalalarni, xususiy geomorfologiya ayrim körsatkiçlarni, regional geomorfologiya esa muayyan hududlarning relyefini tekşiradi. Sayyoraviy geomorfologiya relyefning global xususiyatlarini, paleogeomorfologiya ötmiş geologik davrlarda mavjud bölgan va hozir kömilib yotgan relyefni tiklaydi. Amaliy geomorfologiya xöjalik masalalarini hal etiş uçun nazariy asos yaratadi; uning qidiruv va muhandislik yönalişlari foydali qazilmalarni izlaş, yöllar, portlar va gidrotexnika inşootlarini loyihalaşda qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, fan dinamik, strukturaviy va iqlimiy geomorfologiyaga, şuningdek asosiy relyef hosil qiluvçi jarayonlarga qarab flyuvial (daryo), muzlik, dengiz va vulkanik hududlar geomorfologiyasiga ham bölinadi. Inglizça Vikipediyada sayyoraviy geomorfologiya Mars kabi boşqa sayyoralarning relyefini ham örganişi qayd etilgan.

An'anaviy usullar qatoriga dala ekspeditsiyalari, geomorfologik syomka va maxsus xaritalar tuziş kiradi. ÖzME'ga köra, dengiz tubini örganişda exolot va seysmik asboblar işlatiladi, köp nazariy masalalar esa matematik usullar bilan yeçiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi geomorfologlar masofadan zondlaş ma'lumotlari, geokimyoviy tahlil, geoxronologik sanaş usullari, differensial GPS, raqamli relyef modellari va lazerli skanerlaşdan foydalanadi. Bu bilimlar köçki xavfini baholaş, daryolarni boşqariş va qirğoqlarni himoya qilişda amaliy ahamiyatga ega.

Relyef haqidagi ilk muşohadalar qadimgi davrga borib taqaladi. Inglizça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 5-asrda Gerodot Nil deltasi dengiz tomon ösib borayotganini yozgan, Aristotel esa quruqlik va dengiz örin almaşib turadi degan fikrni ilgari surgan. Örta asrlarda Abu Rayhon Beruniy daryo quyilişidagi jinslarni kuzatib, bir vaqtlar Hindistonni okean qoplagan bölişi mumkin degan xulosaga kelgan. Xitoy olimi Şen Ko (1031–1095) toğdagi dengiz çiğanoqlariga qarab, qirğoq çizigi asrlar davomida siljiganini taxmin qilgan.

«Geomorfologiya» atamasi ilk bor 1858-yilda nemis tilidagi asarda qöllangan, 1891-yilgi xalqaro geologiya kongressidan söng keng tarqalgan. Fan mustaqil soha sifatida 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida şakllangan. Bunda amerikalik Uilyam Moris Devis (1884–1899 yillarda işlab çiqqan «eroziya sikli» nazariyasi bilan) va nemis olimi Valter Penk (1920-yillarda kötarilma va denudatsiyaning almaşinuvi haqidagi qaraşi bilan) muhim rol öynagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Devis ğoyalari hozir tarixiy ahamiyatga ega, lekin başorat qiliş imkoniyati çeklangani sababli keyinçalik boşqa yondaşuvlar bilan almaştirilgan. ÖzME'ga köra, Rossiyada fanning rivojiga P. A. Kropotkin, V. V. Dokuçayev, I. V. Muşketov, K. K. Markov va boşqalar hissa qöşgan.

ÖzME qayd etişiça, Turkiston hududining geomorfologik tadqiqotlari 20-asr örtalari va ikkinçi yarmida ança kengaygan. Özbekistonlik olimlardan Ğ. O. Mavlonov, M. M. Mamatqulov, O. Yu. Poslavskaya, A. A. Abdujabborov, N. A. Kogay, G. F. Tetyuxin geomorfologiya rivojiga hissa qöşgan. Respublikada bu sohadagi işlar Fanlar akademiyasi tizimidagi ilmiy bölimlar tomonidan muvofiqlaştirilib, Geografiya jamiyati qurultoylarida muhokama qilinadi. Xalqaro miqyosda esa geomorfologik tadqiqotlarni Xalqaro geografiya ittifoqining komissiyalari muvofiqlaştiradi.