Gerbitsidlar

Gerbitsidlar (lot. herba - öt, ösimlik va caedo — öldiraman) — begona ötlarni yöqotişda qöllaniladigan kimyoviy moddalar. Q. x.da dala, boğ va tokzorlar, ötloqlardagi, yöl yoqalaridagi begona ötlarga qarşi qöllaniladi. G.ning bir neça xil preparat körinişlari mavjud: suvda eriydigan kukunlar (dalapon va b.), suv b-n aralaşib suspenziya hosil qiluvçi kukunlar (paxton, kotoran, kotofor, prometrin, gezagard, atrazin, agelon va b.), suv b-n aralaşib emulsiya hosil qiluvçi emulsiyalanuvçi konsentratlar (treflan, dual, banol va b.), töldirgiç hamda ta'sir qiluvçi moddalardan taşkil topgan granula (donador preparat)lar (granulali dalapon va b.). G. ta'sir qiliş xususiyatiga köra yoppasiga va tanlab ta'sir etuvçi preparatlar guruhlariga bölinadi. Yoppasiga ta'sir qiluvçi G.danbarça turdagi ösimliklarga (aerodromlarda, yuqori voltli liniyalar ötgan joylarda va b.), tanlab ta'sir etuvçilardan esa dala ekinlari, boğlar, örmonzorlardagi begona ötlarga qarşi foydalaniladi. G.larning bu guruxlari örtasida qat'iy çegara köyib bölmaydi, çunki köpgina preparatlar kam miqsorda işlatilganda tanlab ta'sir etuvçi bölsa, yuqori miqdorlarda yoppasiga ta'sir etişi mumkin. G.ning tanlab ta'sir qilişi ekinlar va begona ötlar turiga, ösiş va ularning rivojlaniş fazalari hamda tuproq iqlim şaroitlariga boğliq. Tanlab ta'sir etuvçi G.ni ekişdan oldin, ekiş davrida, ekin yoki begona ötlar unib çiqqunga qadar yoki unib çiqqandan söng qöllaş mumkin. Mac, treflan yoki prometrin, odatda, ekişdan oldin, boronalaşga qadar dalalarda bir yillik begona ötlarga qarşi sepiladi. Bunda G.ning tanlaş xususiyati tuproq turiga, yoğingarçilik miqdoriga hamda preparatning tuproqda saqlaniş muddatlariga boğliq. Ekiş davrida G. (mas, dalapon, kotoran, daxlor, dual, kotofor yoki prometrin paxta dalalaridagi bir yillik ötlar, atrazin yoki agelon esa makkajöxori dalalaridagi begona ötlarga qarşi) ekiş agregatiga örnatilgan maxsus moslamalar b-n solinadi. Ekin unib çiqqunga qadar ham yuqoridagi G.ning birontasidan foydalaniş mumkin. Bunday hollarda G.ning tanlaş xususiyati uruğning tuproqda joylaşadi çuqurligiga, uning unib çiqiş tezligi (quvvati)ga va preparatning tuproqqa saqlaniş muddatiga boğliq. Ta'sir qiliş usuliga köra: sirtdan (ösimlik töqimalariga tekkan qisminigina nobud qiladigan; mas, mineral moylar, nitrafen, DNOK. va b.) va singib ta'sir qiluvçi (ösimlik tanasiga şimilib, singib uning tomir va töqimalari orqali harakatlanib, umumiy zaharlanişga olib keladigan kimyoviy moddalar; mas, atrazin, agelon va b.) G. mavjud. Singib ta'sir qiluvçi G. kuçi sirtdan ta'sir körsatuvçi G. nikiga nisbatan sustroq. Ularning ta'siri juda sekin namoyon bölib, sarflanadigan eritma hajmiga, tomçilar ölçamiga, purkaşning qay darajada tekis çiqişiga boğliq. Singib ta'sir qiluvçi G. ildizi juda çuqur ösadigan köp yillik begona ötlarga qarşi yaxşi samara beradi. G. 3 usulda: yoppasiga, lenta şaklida va uyalab sepiladi. Preparat yoppasiga butun maydonga (treflan yoki prometrinni ekişdan avval, dalaponni esa kuzgi şudgordan söng) bir tekisda purkaladi. Ekiş davrida (bunda lenta kengligi 25—30 sm; kotoran, prometrin, kotofor, agelon, dual, stomp, atrazin va b.) va ekin unib çiqqandan söng (bunda himoya zonasi qator markazidan boşlab ikki tomonga 12—15 sm dan; kotoran, prometrin) lenta usulidan foydalaniladi. Begona ötlar dalaning turli joylarida har xil darajada uçrasa, ularga qarşi G. (mas, köp yillik begona ötlardan ajriq va ğumayga qarşi dalapon) uyalab purkaladi. Ba'zi G.ni yangi yerlarni özlaştirişda yovvoyi buta ösimliklarni yöqotişda arboritsid, ösimlik ildizlarini quritadigan desikant (takrizol, dinitrol, pentaxlor va b.), ösimlik barglarini tökişda defoliant (endotal va b.) va ösiş ingibitorlari (IFK, dinitroortokrezol va b.) sifatida işlatiş mumkin; ayrimlari kam miqsorda qöllanilganda ösiş stimulyatorlari kabi ta'sir körsatadi (2,4-D, 2,4-DM va b.). Hoz. davrda gerbitsidlik xususiyatiga ega bölgan 1000 dan ortiq birikmalar ma'lum. Ulardan 150 dan köproği begona ötlarga qarşi kuraşda işlatiladi. Birinçi marta Germaniyada 1934 y.da kimyoviy ötoq maqsadlarida organik birikmalardan dinitroortokrezoldan foydalanilgan. Keyinçalik 2,4-D, 2M-4X preparatlaridan foydalanila boşlandi. G.ni notöğri qöllaş (yuqori dozalar, işlov beriş muddatlarini buziş va b.) tuproq va suv havzalarining ifloslanişiga, ösimliklar va hayvonlarning halok bölişiga, biogeotsenozda Özbekistonda ğöza-ğalla-beda almaşlab ekişda qöllanuvçi gerbitsidlarning sarf normalari va muddatlari makkajöxori, bedadagi biologik aloqadorlikning buzilişiga sabab bölişi mumkin. Köpgina mamlakatlarda, şu jumladan Özbekistonda G.ni işlatiş qonun b-n tartibga solinadi. Ad.: Komilova R., Rahimov A., Gerbitsidlarning ösimliklarga ta'siri, T., 1972; Lozovatskaya M.A., Ximiçeskiye meri borbi s sornoy rastitelnostyu v posevax xlopçatnika, T., 1979; Bezuglov V. G., Primeneniye gerbitsidov v intensivnom zemledelii, M., 1981; Komilova R., Gerbitsidlar va ğözaning yangi navlari, T., 1982; Boşokli don ekinzorlaridagi begona ötlarga qarşi banvel gerbitsidini qullaş böiiça tavsiyanoma. T., 20001. Murodjon Raşidov, Abdumannop Yöldoşev, Temur Hasanov.