Gerbitsidlar

Gerbitsidlar (lotinça «herba» — öt, ösimlik va «caedo» — öldiraman) — keraksiz ösimliklarni, birinçi navbatda ekinzorlardagi begona ötlarni yöq qiliş uçun işlatiladigan kimyoviy moddalar. ÖzME'ga köra, ular dala, boğ, tokzor va ötloqlarda, yöl yoqalarida qöllanadi. Gerbitsidlar ösimliklarni kimyoviy himoya qiliş vositalari — pestitsidlarning bir guruhini taşkil etadi.1

Ta'sir doirasiga köra gerbitsidlar ikki guruhga ajratiladi. Yoppasiga ta'sir etuvçilari har qanday ösimlikni nobud qiladi; ÖzME'ga köra, ular aerodromlar va yuqori kuçlanişli elektr liniyalari ötgan joylarda işlatiladi. Rusça Vikipediya bu qatorga sanoat obyektlari atrofi, temir va avtomobil yöllari, kesilgan örmon maydonlari va drenaj kanallarini ham qöşadi. Tanlab ta'sir etuvçilari esa faqat ayrim ösimlik turlarini zararlab, ekinga ziyon yetkazmaydi; ulardan dala ekinlari, boğ va örmonzorlarni begona ötdan tozalaşda foydalaniladi.

Bu bölinişning şartli ekanini ikkala manba ham ta'kidlaydi: köp preparatlar kam miqdorda tanlab, yuqori miqdorda esa yoppasiga ta'sir körsatadi. Rusça Vikipediya misol sifatida monuron va diuron moddalarini keltiradi: gektariga bir yarim kilogramm atrofida solinganda ular ğözadagi bir yillik begona ötlarni yöqotadi, köproq miqdorda esa barça ösimliklarni quritadi.

Ösimlikka ta'sir qiliş usuliga köra kontakt, ya'ni faqat tekkan joyini kuydiradigan, va sistem, ya'ni ösimlik içiga singib, tomirlari orqali tarqaladigan gerbitsidlar farqlanadi. ÖzME'ga köra, sistem preparatlar sekinroq ta'sir qiladi, lekin ildizi çuqur ketadigan köp yillik ötlarga qarşi samaraliroq.

Preparatlar suvda eriydigan yoki suspenziya hosil qiluvçi kukunlar, emulsiya konsentratlari va donador granulalar şaklida çiqariladi. Ular ekişdan oldin, ekiş paytida, maysa unib çiqquniça yoki undan keyin solinişi mumkin. ÖzME'ga köra, tanlab ta'sir qilişning samarasi tuproq turi, yoğingarçilik, uruğ ekilgan çuqurlik va preparatning tuproqda qança saqlanişiga boğliq. Purkaş butun maydonga yoppasiga, ekin qatori böylab lenta şaklida yoki begona öt töplangan joylarga uyalab amalga oşiriladi.

Ayrim gerbitsidlar boşqa maqsadlarda ham işlatiladi: butalarni yöqotişda (arboritsidlar), ösimlikni yiğim oldidan quritişda (desikantlar), barglarni tökişda (defoliantlar) va ösişni sekinlaştirişda. Ba'zilari, masalan, 2,4-D, juda oz miqdorda ösişni tezlaştiradi.

ÖzME'ga köra, organik birikmani begona ötga qarşi ilk bor 1934-yilda Germaniyada qöllaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy gerbitsidlar davri 2,4-D moddasi bilan boşlangan: uni 1941-yilda Buyuk Britaniyada sintez qilişgan, Ikkinçi jahon uruşidan keyin esa u keng sotuvga çiqqan. ÖzME XX asr oxirida gerbitsidlik xossasiga ega mingdan ortiq birikma ma'lum bölganini, ulardan 150 dan köproği amalda işlatilganini yozadi.

Gerbitsidlarni notöğri qöllaş — me'yordan ortiq soliş yoki muddatlarni buziş — tuproq va suv havzalarini ifloslantiradi, foydali ösimlik va hayvonlarning nobud bölişiga hamda tabiiy jamoalardagi aloqalarning buzilişiga olib keladi. Şu sababli köp mamlakatlarda, jumladan, Özbekistonda ulardan foydalaniş qonun bilan tartibga solinadi. Rusça Vikipediyaga köra, gerbitsidlar uruşlarda ham qöllangan (masalan, AQŞ Vyetnam uruşida «Agent Orinj» aralaşmasini işlatgan), 2015-yilda esa Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi glifosat va 2,4-D ni «ehtimoliy kanserogen» deb baholagan. Ekologiya nuqtai nazaridan ulardan ehtiyotkorlik bilan foydalaniş talab etiladi.