Germaniya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 232–243-b. — ziyouz.com
Germaniya (Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (Bundesrepublik Deutschland), GFR — Markaziy Yevropadagi davlat. Şim. va Boltiq dengizlari sohilida joylaşadi. Mayd. 357 ming km2. Aholisi 82,16 mln. kişi (1999). Poytaxti — Berlin ş. Ma'muriy jihatdan 16 yer (viloyat) ga, yerlar okruglarga, okruglar tumanlarga, tumanlar jamoalarga bölinadi. Davlat tuzumi. GFR —federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1949 y. 23 mayda qabul qilingan, unga 1954, 1956, 1990, 1993 va 1994 y.larda qöşimçalar knritilgan. Davlat boşliği — federal prezident. U maxsus çaqiriladigan federal majlis tomonidan 5 y. muddatga saylanadi va yana faqat bir marta saylanişi mumkin. Federal majlis bundestag raisi tomonidan çaqiriladi va u bundestag deputatlari hamda landtaglar (yer parlamentlari) tomonidan saylangan a'zolardan iborat. Prezident iş qobiliyatini yöqotsa yoki vafot etea, bundesrat raisi prezident vakolatlarini bajaradi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni parlament amalga oşiradi. U ikki palata: bundestag va bundesratdan iborat. Bundestag aholi tomonidan 4 i. muddatga saylanadi. Bundesrat esa yer hukumatlari öz orasidan 4 y. muddatga tayinlaydigan vakillardan iborat. Ijroiya hokimiyat federal kansler boşçiligidagi federal hukumat qölida. Federal kansler bundestagda prezidentning taklifiga binoan köpçilik ovoz b-n saylanadi. Vazirlar federal kanslerning taklifi b-n prezident tomonidan tayinlanadi. Har bir yerning öz konstitutsiyasi, parlament va hukumati bor. Tabiati. G. manzarasi benihoya xilma-xil va jozibador. Past va baland toğ tizmalari oralarida yassitoğliklar, örqirlar, köllar, keng va oçiq tekisliklar uçrab turadi. Şim.dan jan.ga tomon G. 5 landşaft zonasiga bölinadi: Şim. Germaniya payettekisligi, örtaça balandlikdagi toğ ostonasi, Jan.-ğarbiy Germaniya burma poydevorli örta toğligi, Jan. Germaniya Alpoldi yassitogligi va Bavariya Alp toğlari. Şim.dagi payettekisliklarda köllar, qirli, qum va tuproqli platolar, yaydoq yerlar va torfli botqoqlar köp. Örta toğ ostonasidan şim. tomondagi yerlar (Quyi Reyn, Vestfaliya va Saksoniya-Tyuringiya havzasi) serhosil. Jan.da Şarqiy Alp toğlari qad kötargan (eng bal. nuqtasi Sug-Şpitse toği, 2962 m). Şim. dengiz b-n Boltiq dengizi oraliğidagi past-baland qirğoqlarda «Golşteyn Şvey-sariyasi» joylaşgan. G. yer ostida toş-kömir, qönğir kömir, tuzlar juda köp. Oz miqdorda temir rudasi, neft, tabiiy gaz bor. Iqlimi mö'tadil, dengiz iqlimi, ğarb va şim.-ğarbdan jan.- şarqqa tomon dengiz iqlimidagi mö'tadil-kontinental iqlimga öta boradi. Yanv.ning örtaça t-rasi pasttekislikda 1,5°dan toğlarda —6° gaça; qişda sertuman, qor tez erib ketadi. Iyulning örtaça t-rasi pasttekislikda 18°dan jan. vodiylarda 20°gaça. Yillik yoğin miqdori 600-800 mm. Baland toğlarda yoz salqin, yoğin 1000-2000 mm. Daryolari: Elba, Reyn, Dunay, Mayn, Vezer, Şire, Mozel. Yirik köllari: Voden, Myurits. Tuproği asosan podzol, çimli podzol va qönğir örmon tuproqlaridan iborat. Gars toğlarining şarqiy va şim. toğ oldi joylarida unumdor qoramtir tuproq uçraydi. Toğlarda qoraqayin, dub, oq va qora qarağay ösadi. Buğu, elik, serna (toğ eçkisi), ohu va b. yaşaydi. Milliy boğlari —Bavariya örmoni, Berx t ye s g a d ye n . Aholisining 90% dan köproği nemislar; qisman dan (daniyalik)lar va gollandlar yaşaydi. Şahar aholisi 85% dan ortiq. Rasmiy tili —nemis tili. Dindorlar —protestantlar (lyuteranlar, 50% dan ziyod) va katoliklar. Aholi ziçligi bir km2ga 229 kişi töğri keladi.Mamlakatda 7,2 mln. çet elliklar ham yaşaydi. Ular umumiy aholining 8,9% ini taşkil etadi. Yirik şaharlari: Berlin, Gamburg, Myunxen, Kyoln, Frankfurtmayn, Dortmund, Ştutgart, Dyusseldorf, Gannover, Nyurnberg, Leypsig, D r ye z d ye n . Tarixi. Arxeologiya ma'lumotlariga köra, G. hududida inson 500-300 ming yillar muqaddam paydo bölgan. Mil. av. 1-ming yillik oxirlarida G.da joylaşib olgan german qabilalari Rim davlati b-n töqnaşdi. Xalğlarning buyuk köçişi deb ataladigan davrdan söng G.da alemanlar, bavarlar, şar-qiy franklar, sakslar, tyuringlar va frizlar qolgai. 6—8-a.larda G.ning barça hududini franklar egallab oldi. 9-a.da G. yerlari Şarqiy franklar qirolligi tarkibiga kirgandan söng mustaqil german davlatiga yöl oçildi. Ştaufenlar sulolasi (1138—1268) davrida G. hududi ança kengaydi. Ayrim nemis knyazliklari, ayniqsa Saksoniya knyazligi «salib yurişi» niqobi ostida Elba va Boltiqböyi xalqlarining yerlarini bosib oldi. 15-a. oxiri —16-a. boşlarida dehqonlar va şaharliklarning jabr-zulmga qarşi qözğolonlari bölib turdi. Ayniqsa, aholidan har xil bahonalar b-n turli soliqlar undirib oladigan katolik çerkoviga qarşi qattiq norozilik tuğildi. Martin Lyuter rahbarligida katolik çerkoviga qarşi harakat —reformatsiya boşlandi (1517). Reformatsiya davridagi ommaviy harakatning eng yuqori çöqqisi 1524—26 y.lardagi dehqonlar uruşi böldi. Bu davrda Şarqiy G.da öz mahsulotini taşqi bozorga möljallagan yirik xöjaliklar paydo böldi. 1618 y. ga kelib katolik va protestantlarning özaro kuraşlari Yevropadagi öttiz yillik uruş (1618—48) kelib çiqişiga sabab böldi. Uruş oqibatida G. katta talafot kördi. 1648 y.gi Vestfaliya sulx. şartnomasiga köra, G. bir neça knyazliklarga bölindi. Özining muhim geografik örni tufayli Brandenburg-Prussiya kurfyurstligi (1701 y.dan Prussiya qirolligi) eng yirik german davlatlaridan biriga aylandi. 1740-86 y.larga kelib, Fridrix II qirolligi davrida prus militarizmi avj oldi. Prussiya Yevropada buyuk davlatga aylanib, G.da hukmronlik örnatiş uçun Avstriya b-n kuraşni kuçaytirdi. 1740 y. Prussiya qöşinlari Avstriya Sileziyasiga bostirib kirdi. Savdo-sotiq va sanoatning rivojlanişi G.da feodal krepostnoy tuzumini bekor qilişni taqozo qilar edi. Fransuz burjua inqilobi ta'sirida G.da dehqonlar harakati avj oldi. Nemis knyaz va feodallari Fransiyadagi inqilobni böğib taşlaşni maqsad qilib olişdi. 1792 y. Avstriya b-n Fransiya örtasida uruş çiqdi. Prussiya Avstriya tomonida turib uruşdi. Uruşda G. armiyasi yengildi. 1793 y. 18 martda fransuzlar tomonidan ozod qilingan Mayns ş.da nemis tuproğida birinçi demokratik respublika e'lon qilindi. 1803—04 y.larda Napoleon G. dagi maida davlatlarni tugatib, öz hukmronligida Reyn ittifoqi taşkil qildi. 1812 y.gi uruşda Rossiyaning ğalabasi G.ni Napoleon hukmronligidan xalos qildi. 1813 y.gi Leypsig jangi (xalqlar uruşi)dan söng G.ning barça hududi ozod qilindi. 1814—15 y.lar Vena kongressi qaroriga köra, 39 davlatni birlaştirgan G. ittifoqi tuzildi. 1834 y. 18 davlat iştirokida G. bojxona ittifoqi taşkil togşi. Unda Prussiya rahbarlik rolini öynar edi. Bu ittifoq sanoat va savdoni rivojlantirişda katta ahamiyatga ega böldi. Ayniqsa t.y. qurilişida G. katta yutuqlarni qölga kiritdi va 1850 i.ga kelib, Yevropada ikkinçi öringa çiqib oldi. 1848—49 y. larda G.da burjua-demokratik inqilobi bölib ötdi. Uning maqsadi —mamlakatni birlaştiriş, monarxiya tuzumini tugatiş. agrar masalani demokratik asosda hal etiş edi. Biroq, burjuaziyaning qörqoqligi va xoinligi, proletariatning zaifligi tufayli inqilob mağlubiyatga uçradi. Bu Prussiya hukmdorlarini mamlakatni inqilob yöli b-n emas, qurol kuçi va uruşlar yöli b-n birlaştiriş kerak degan xulosaga olib keldi. Prussiya Daniya (1864), Avstriya (1866) va Fransiya (1870) ga qarşi olib borilgan uruşlardan söng Mayn daryosidan Şim.gaça bölgan yerlarda Şim. Germaniya ittifoqini tuzişga erişdi. 1871 y.gi Fransiya-Prussiya uruşidan söng G. pruss militarizmi asosida birlaştiriddi. 1871 y. 18 yanv. da nemis knyazlari Versalda Prussiya qiroli Vilgelm 1 ni Germaniya imperatori deb e'lon qildi. 20-a. boşlariga kelganda sanoat rivoji böyiça G. Yevropada birinçi örinni egalladi. 1-jahon uruşiga tayyorgarlik körayotgan G. hukumati Fransiya-Rossiya ittifoqini buzib, Fransiyani yakkalab qöymoqçi böldi. Bu narsa amalga oşmadi, aksinça, 1907 y. Fransiya, Rossiya va Angliya birlaşib, Antanta deb ataladigan ittifoq tuzişdi. Öz harbiy qudratiga işongan hamda Angliya Rossiyani qöllamaydi deb öylagan G. 1-jahon uruşini boşlab yubordi. 1914 y. 1 avg.da G. Rossiyaga, 3 avg.da Fransiyaga uruş e'lon qildi. 4 avg. da esa Angliya G. ga qarşi uruş e'lon qildi. 1917 y. AQŞ Antanta tomonida turib G.ga qarşi uruşdi. 1918 y.ning bahorida G. armiyasi ğarbga yuriş qildi, biroq mağlubiyatga uçradi. Sent.da esa ingliz-fransuz köşinlari tomonidan tor-mor etildi. Nihoyat, 1918 y. 5 okt.da sulh sörab, Antantaga murojaat qiddi. 1918 y. 11 noyab. da Kompyenda yaraş ahdi tuzildi. 9 noyab. da Berlinda qözğolon kötarilib, monarxiya tuzumi ağdarib taşlandi va G. respublika böldi. 1919 y. fev.da Veymar ş.da çaqirilgan ta'sis majlisida işlab çiqilgan G. Respublikasi (Veymar respublikasi) konstitutsiyasi 31 iyulda qabul qilindi. G. burjuaziyasining mavqei mustahkamlana bordi. Çet el, ayniqsa AQŞ sarmoyasi G.ning harbiy va sanoat iqtisodiyotini qayta tiklaş imkonini berdi. Veymar respublikasi reaksion tusga kira bordi. 1929 y.da boşlangan jahon iqtisodiy böhroni G. iktisodiyotiga katta ta'sir qildi. Bu şaroitda natsional-sotsialistik partiya (1919 y. tuzilgan) faollaşa b o r d i . 1932 y. mart—apr.dagi prezident saylovida Adolf Gitler 13 mln .dan ortiq ovoz oldi. Öşa yil noyab. oyida hokimiyat natsional-sotsialistlar qöliga ötdi. 1933 y.da faşistlar diktaturasi örnatildi. A. Gitler reyxskansler, keyinçalik esa davlat boşliği bölib oldi. Şu davrdan boşlab mamlakatda terror rejimi örnatiddi. Antifaşistlar qattiq ta'qib ostiga olindi. 1935 y. umumiy harbiy xizmat joriy qilindi. G. 1936—39 y.larda Italiya b-n birgalikda Ispaniyaga qarşi intervensiya uyuştirdi. 1938 y. martda Avstriyani qöşib oldi. 1939 y. 1 sentda G. Polşaga hujum qilib, 2-jahon uruşi (1939-45) ni boşlab berdi. 3 sent. da Angliya va Fransiya G.ga qarşi uruş e'lon kildi. 1940 y. apr.da G. Daniya va Norvegiyani, may—iyunda esa Belgiya, Gollandiya, Lyuksemburg va Fransiyani bosib oldi. 1940 y. sent.da Berlinda G., Italiya va Yaponiya örtasida harbiy ittifoq tuzildi. 1941 y. apr.da G. Yugoslaviya va Gretsiyani bosib oldi. Şu yili 22 iyunda esa G. uruş e'lon qilmasdan SSSR ga hujum qildi. Dastlabki muvaffaqiyatlariga qaramay, german faşistlari şiddatli zarbaga duç keldi. 1945 y. 2 mayda ittifoqçilar qöşinlari Berlinni egalladi. 8 mayda G. sözsiz taslim bölganligi haqidagi hujjatga imzo çekdi. G. tört okkupatsiya zonasiga bölindi. 1949 y. avg.da Ğarbiy G.da parlament saylovi ötkazildi. Öşa yili 20 sent.da GFR tuzildi. 1949 y. 7 okt.da Xalq kengaşi Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) tuzilganligini e'lon qildi. Ikki suveren german davlati 1990 y. okt. gaça alohida-alohida yaşab keldi. Lekin sotsialistax jamiyat quriş yölini tutgan GDRning ijtimoiy turmuş darajasi Ğarbiy Germaniya darajasiga nisbatan ança orqada qoldi — Ğarbiy Germaniya jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari qatoridan örin oldi. Nemis xalqining birlaşiş orzusi 1989 y.ning söngida taqiq ramzi bölmiş Berlin devorining buzilişi b-n uşaldi (q. Berlin devorining qulatilişi). 1990 y. 12 sent.da Moskvada Germaniya masalasini uzil-kesil hal etiş töğrisidagi şartnoma imzolandi. GDR Xalq palatasining qaroriga binoan GDR GFRga qöşildi. Natijada yagona G. davlati taşkil topdi. 1999 y.dan G. federal prezidenta — Yoxannes Pay. 1998 y.dan federal kansler —Gerxard Şreder. G. —1973 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 6 martda örnatgan. Milliy bayrami —3 okt. —G. birligi kuni (1990). Asosiy siyosiy partiyalarn va kasaba uyuşmalari. G. kommunistik partiyasi, 1968 y.da tuzilgan; Demokratik sotsializm partiyasi, sobiq GDR da 1946 y.da tuzilgan Germaniya birlaşgan sotsialistik partiyasi (GBSP) negizida 1989 y.da taşkil etilgan; G. sotsial-demokratik partiyasi, 1946 y.da tuzilgan; Xristian-demokratik ittifoqi, 1945 y. dan faoliyat kursatadi, 1950 y.da taşkiliy jihatdan yagona partiya sifatida rasmiylaşgan; Xristian-sotsial ittifoqi, 1945 y.da Bavariyada asos solingan; Erkin demokratik partiya, 1990 y.da tuzilgan: «Ittifoq-90» «kökatparvarlar» partiyasi. 1993 y.da «Kökatparvarlar» b-n «Ittifoq-90» partiyasining birlaşuvi natijasida barpo etilgan; G. milliy demokratik partiyasi, 1964 y.da yangi natsistlar tomonidan tuzilgan; Respublikaçilar partiyasi, 1983 y. asos solingan. Nemis kasaba uyuşmalari ittifoqi, 1949 y.da tuzilgan, G. birlaşganidan söng sobiq GDRdagi kasaba uyuşmalari unga qöşildi. Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi va Yevropa kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga k i r a d i . Xöjaligi. GFR —yuksak darajada rivojlangan industrial mamlakat. Umumiy iktisodiy qudratiga köra dunyoda uçinçi örinda, jahon savdosida ikkinçi örinda turadi. Yalpi içki mahsulot tarkibida sanoat va qurilişning uluşi 33,6% ni, q. x.ning uluşi 1,2% ni taşkil etadi. Sanoati nemis iqtisodiyotining asosiy tayançidir. Qönğir kumir (dunyoda 1-örin), toşkömir, neft, tabiiy gaz, polimetall rudalar, kaliy va oştuzi qazib olinadi. Energetika, qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik, kemasozlik, kimyo va neft kimyosi, yoğoçsozlik, oziq-ovqat sanoati, çinnisozlikğoyatrivojlangan. G. sanoati asosan örta korxonalardan iborat. Sanoatda band bölgan barça xodimlarning 32% dan köproği (2,2 mln. kişi) yirik firmalarda işlaydi. «Simens» konserni, «Folksvagen», BMV va «Daymler-Bens» kabi avtomobilsozlik firmalari, «Xyoxst», «Bayer» va BASF kabi kimyo konsernlari, «Rurkole AG» kömir qaziş firmasi, «FEBA» va «RVE» elektr texnika konserni yoki «Boş» guruhi butun dunyoga maşhur bölib, dunyoning hamma joylarida filiallari, korxonalari yoki tadqiqot muassasalari bor. Yirik firmalar köpdan-köp mayda va örta korxonalarning buyurtmaçisi hisoblanadi. Bu muvaffaqiyatlarda boşqariladigan iqtisodiyotdan 1948 y.da bozor xöjaligiga ötilganligi hal qiluvçi omil böldi. Transport vositalari i.ç., maşinasozlik, kimyo sanoati, elektr texnika, oziq-ovqat, metallurgiya, konçilik, aniq mexanika va optika, aviatsiya va kosmik sanoati asosiy tarmoqlardir. Texnika taraqqiyoti sohasida G. sanoati dunyoda oldingi örinlardan birini egallaydi. G. iqtisodiyoti yuksak texnologiyalardan foydalaniş tufayli farmatsevtika mahsulotlari, eng yangi organik kimyoviy moddalar va sun'iy materiallar, tibbiyot elektronikasi, optika va ölçov asboblari i.ç.da, yangi avtomobillar yaratiş va maşinasozlikda, telekommunikatsiya, atrof muhitni muhofaza qiliş texnologiyalari sohasida dunyoda yetakçi örinda. G.da qad. va gözal an'-analarga ega bölgan hunarmandçilik rivoj topg a n . Qişloq xöjaligi. G.da q.x.ga yaroqli 36 mln. ga yer bor. U möl-köl yuqori sifatli oziq-ovqat maxsulotlari yetkazib beradi. Q.x.ning asosiy mahsulotlari: buğdoy, arpa, qand lavlagi, kartoşka, şuningdek uzum, meva, sabzavot va ş. k. Çorvaçilikda mol göşti, çöçqa göşti, tovuq göşti va sut yetiştiriladi. G. hududining qariyb uçdan bir qismi (10,7 mln.ga) örmon b-n qoplangan. Mamlakatda har yili salkam 30—40 mln. kub metr yoğoç tayyorlanadi, bu hajm içki ehgiyojning uçdan ikki qismini krplaydi. G. yoğoç eksport qiladigan eng yirik davlatlardan biridir. Şim. va Boltiq dengizlarida, Grenlandiya o. atroflarida baliq ovlanadi. T.y. uzunligi —91,4 ming km, avtomobil yöllari uz.—496,6 ming km. Eng katta aeroporti —Frankfurtmayn ş.da. Boşqa yirik aeroportlari: Berlin-Tegel, Berlin-Şenefeld, Bremen, Gamburg, Gannover, Drezden, Dyusseldorf, Kyoln /Bonn, Leypsig, Myunxen, Nyurnberg, Saarbryukken va Ştutgart. Suv yöllari uz.—7467 km. Asosiy dengiz portlari: Gamburg, Bre-men-Bremerxafen, Vilgelmsxafen, Rostok. G. dunyodagi taşki savdo aylanmasi hajmi böyiça AQŞdan keyin ikkinçi örinda turadi. G. çetga asosan avtomobillar, stanoklar, maşinalar, kimyo mahsulotlari va elektr texnika buyumlari çiqaradi. Çetdan xom aşyo, elektr texnika va töqimaçilik mahsulotlari oladi. Taşki savdodagi asosiy mijozlari: Fransiya, Italiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Belgiya, AQŞ, Rossiya, Lyuksemburg. Pul birligi —nemis markasi. Tibbiy xizmati. G.da 620 mingga yaqin örinli 2300 kasalxona, 267 ming vraç işlaydi. Bundan taşqari 1300 soğlomlaştiriş muassasalari mavjud. Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Konstitutsiyaga binoan davlat maorif tizimini umumiy nazorat qiliş huquqini özida saqlab qoladi. Har bir yerda maorif masalalari b-n şuğullanuvçi vazirlik bor. 6 yoşdan 18 yoşgaça bölgan bolalar uçun ta'lim majburiy. Öqiş muddati —12 y. Jumladan, bolalar töla öquv haftasi dasturi böyiça maktabda 9 y., sönfa töliqsiz öquv haftasi dasturi böyiça hunar-texnika bilim yurtida 3 y. öqiydi. Maktablar bir neça bosqiçga bölinadi: boşlanğiç bosqiç — 1—4sinflar (ba'zi yerlarda 1—6sinflar). Söng öquvçilar umumiy ta'lim maktabining uç toifasiga ajratiladi; keyinçalik hunar ta'limi oliş huquqini beradigan asosiy maktab (5—6 y.), kasbkor yönalişidagi töliqsiz örta ta'lim huquqini va örta hunar-texnika öquv yurtiga kiriş va uni bitirgaç, texnika oliy öquv yurtiga kiriş huquqini beradigan real maktab; töliq örta ma'lumot beradigan va un-t hamda oliy öquv yurtlariga kiriş huquqini beradigan gimnaziya. Umumiy ta'lim beradigan maktabning yangi toifasi — umumiy maktab ham mavjud. Unda bolalar 5sinfdan 10sinfgaça öqiydi. Ba'zi umumiy maktablarda gimnaziyalarning yuqori sinflari tarzida taşkil etilgan yuqori sinflar bor. Aqli zaif va nogiron bolalar uçun maxsus maktablar bor. Ularga ham majburiy ta'lim joriy etilgan. Hunar-texnika ta'limi tizimida hunar maktablari, texnika va muhandislik bilim yurtlari, turli ixtisoslikdagi örta maxsus ta'lim maktablari hamda maxsus oliy maktablar bor. Oliy ta'lim tizimiga un-tlar, oliy öquv yurtlari, oliy badiiy maktablar, texnika maktablari va b. kiradi. Ularda öqiş —pulli. Eng yirik va qad. oliy öquv yurtlari: Geydelberg, Leypsig, Rostok, Berlin un-tlari. 1960 y.dan keyin yana 20 ta un-t taşkil etildi. Ularning yonida texnika oliy bilim yurtlari va ped. in-tlari mavjud. Maxsus oliy öquv yurtlari oliy ta'limning eng yoş va hammaga manzur toifasi hisoblanadi. Ulardagi ta'lim ayniqsa muhandislik, iqtisodiyot, ijtimoiy ta'minot, dizayn va q.x. sohalarida köproq amaliy tarzda olib boriladi. G.da har yili 10 mln. fuqaro bilim saviyasini oşiriş imkoniyatiga ega. Malaka oşirişning eng yaxşi va samarali şakli xalq un-tlaridir. G.da 11 ta mintaqalararo iqtisodiyot öquv markazi va 30 ta malaka oşiriş in-ti mavjud. Yirik firmalar öz xodimlari uçun alohida kurslar taşkil etadi. Mamlakatdagi i.t. işlari oliy öquv yurtlarida, davlat va xususiy i.t. muassasalarida va iqtisodiyot i.t. bölimlarida olib boriladi. Tadqiqotlarda Dyusseldorf, Gyottingen, Geydelberg, Leypsig, Mayns va Myunxenda joylaşadi FA lari va 1992 y. qayta taşkil etilgan Berlin-Brandenburg badiiy akademiyasi oliy öquv yurtlari b-n uzviy hamkorlik qiladi. Mamlakatda 60 dan ortiq ilmiy muassasa va ularning filiallari mavjud. «21-asr texnologiyalari» deb atalgan işlardan taşqari, jumladan, transport, ekologiya, soğliqni saqlaş, informatika, şuningdek mayda va örta korxonalarni qöllab-quvvatlaş sohalarida tadqiqotlar olib boriladi. G.da 3 mingdan köproq muzey bor. Yerlar, şaharlar, uyuşmalarning muzeylari, ölkaşunoslik va xususiy muzeylar, ibodatxonalar, qasrlar, saroylardagi muzeylar, oçiq havo ostidagi muzeylar şular jumlasiga kiradi. Eng yirik muzeylari: Axendagi sobor xazinasi, Yangi galereya, Berlindagi «Prussiya madaniy bisoti» davlat muzeyi, Bonndagi şahar san'at asarlari majmuasi, Drezdendagi Eski va Yangi ustalarning rasmlar galereyasi, «Kuk gumbaz», Essendagi «Folkvang» muzeyi kabi san'at muzeylari, Bonndagi Reyn viloyat muzeyi, Kyolndagi Rim-Germaniya muzeyi, Myunxendagi Bavariya milliy muzeyi kabi madaniytarixiy muzeylar, Berlin, Frankfurtmayn, Gyottingen, Gamburg, Kil, Kyoln, Lyubeke, Myunxen va Ştutgartdagi etnografiya muzeylari va b. Yirik kutubxonalari: Myunxendagi Bavariya davlat kutubxonasi (6 mln .dan ortiq asar saqlanadi). «Prussiya madaniy bisoti»ning Berlindagi davlat kutubxonasi (4 mln. asar), Kyolndagi Markaziy kutubxona, Volfenbyuttedsagi gersog Avgust nomidagi kutubxona (660 mingdan ortiq asar) va b.
Matbuoti, radnoeşittirişi va telekörsatuvi. G.da naşr etiladigan asosiy gaz. va jur.lar: «Algemayne saytung («Umumiy gazeta», kundalik gaz., 1850 y.dan), «Berliner morgenpost» («Berlin tonggi xabarlari», kundalik gaz., 1898 y.dan), «Bonner rundşau» («Bonn şarhi», kundalik gaz., 1945 y. dan), «Generalansayger («Hammabop xabarnoma», kundalik gaz., 1725 y.dan), «Noyes Doyçland» («Yangi Germaniya», kundalik gaz., 1946 y.dan), «Şpigel» («Közgu», haftalik suratli jur., 1947 y.dan), «Ştern» («Yulduz», haftalik suratli jur., 1948 y.dan). Doyçer Depeşendinst Algemayner Doyçer Naxrixtendinst —DDP/ ADN axborot agen-tligi; 1946 y.da sobiq GDRda tuzilgan ADN agentligining 1993 y.da Ğarbiy Germaniyaning DDP agentligi b-n qöşilişi natijasida vujudga kelgan. Doyçe Presse-Agentur-DPA jahon axborot agentligi, aksiyadorlik jamiyati bölib, 1949 y.da tuzilgan. «Arbaytsgemaynşaft der effentlix-rextlixen rundfunkanştalgen der Bundesrespublik Doyçland» — ARD GFR radio va televizion kompaniyalari birlaşmasi, mamlakat radioeşittiriş va telekörsatuvlarini nazorat qiladi. Adabiyotnning eng qad. namunalari 8— 9-a.larga mansub («Gildebrand qöşiği», «Mazreburg sehri»). Ekkexardning lotin tilidagi «Valtarius» asari 11-a.da ya r a t i l g a n . Uyğoniş davri adabiyotiga Volfram fon Eşenbax, M. Lyuter, T. Myunser, G. Saks (16-a.) kabi şoir va adiblar salmokli hissa qöşdi. «Til Eylenşpigel», «Reyneke Lis», «Faust» kabi xalq kitoblari naşr qilindi. Klassitsizm namoyandasi şoir M. Opits mistik va dabdabali barokko şe'riyatiga qarşi nemis tilining sofligi uçun kuraşdi. «Minna fon Barnxelm», «Emiliya Galotti», «Donişmand Natan» pyesalari muallifi G. E. Lessing nemis milliy adabiyotiga asos soldi. I. V. Gyote («Egmont», «German va Doroteya», «Faust») va F. Şiller («Qaroqçilar», «Makr va muhabbat», «Orlean qizi», «Vilgelm Tell») ijodi 18-a. va 19-a. boşlari nemis adabiyotidagi taraqqiyparvar ğoyalarning rivojida yuksak bosqiç böldi. 18-a. 2-yarmi va 19-a. boşlarida romantizm paydo böldi. Romantiklar (aka-uka A. va F. Şlegellar, L. Tik, L. Uland va b.) örta asrni, din va xurofotni ideallaştirib, poeziyada subyektivizmni tarğib etişdi. 19-a. ning 30-y. laridagi siyosiy kötariliş adabiy hayotni ham jonlantirdi. Dramaturg G. Byuxner, L. Berne demokratiya uçun kuraşdilar. Buyuk şoir G. Geyne «Qöşiqlar kitobi» siyosiy lirikasi va b. töplamlarida feodal reaksiyani tanqid qildi. 1848-49 y.lardagi nemis burjua-demokratik inqilobi mağlubiyatidan söng adabiy hayotda reaksion kayfiyat kuç a y d i . 20-a. boşlarida dramaturgiyada naturalistik oqim paydo böldi (G. Gauptman, A. Gols va b.), tanqidiy realizm yuksak bosqiçga kötarildi. 1-jahon uruşi davrida va undan söng A. Sveyg, B. Kellerman, K. Tuxolski, E. M. Remark kabi tanqidiy realistlar ijtimoiy tuzumning reaksion mohiyatini foş etdilar. Faşistlar hokimiyat tepasiga kelgaç, köpçilik taraqqiyparvar yezuvçilar vatanni tark etişdi va çet ellarda faşizmni foş etuvçi asarlar yozişdi. 1945 y.da mamlakat ikkiga bölingaç, nemis adabiyoti turli yöllardan rivojlandi. Şarqiy G. (sobiq GDR) da yaşagan taniqli yezuvçilar T. Mann, G. Mann, L. Feyxtvanger kabilar adabiy oqimdagi ilğor an'analarni ijodiy davom ettirdilar. Eski ziyolilardan B. Kellerman, A. Sveyg, G. Fallada yangiça adabiy hayotga faol qöşildilar. I. R. Bexer, B. Brext, A. Zegers, F. Volf, F. Fyuman faşizmning jirkanç qiyofasini foş etuvçi, insonning jamiyat oldidagi mas'uliyatini ifodalovçi asarlar yozişdi. Ammo bu yerda axborot imkoniyati va fikrlar erkinligi bölmagan şaroitda ularning ijodiy imkoniyatlari çeklangan edi. G.ning ğarbi (GFR)da yaşagan va faşizm qabohatlarining şohidi bölgan V. Borxert, X. V. Rixter, G. Byoll kabi adiblar özlarining körgan-keçirganlari haqida ta'sirçan asarlar yaratişdi. Xans Verner Rixterning taşabbusi b-n tuzilgan «47 lar guruhi» katta rol öynadi. Şu guruh har yili ötkazib turgan yozuvçilarning uçraşuvlari adabiy doiradan çiqib, siyosiy voqeaga ham aylana bordi. Bir qator adiblar (Yu. Bekker, R. Brinkman, A. Kluge, D. Vellersxof) ijtimoiy voqelikni talqin etmay, şunçaki tasvirlaş yölidan bordilar. 70- va 80-y. larda esa köpgina yozuvçilar ijtimoiy va iqtisodiy faollikka intildilar. Mamlakat birlaşişi b-n nemis adabiyoti yangi rivojlaniş bosqiçiga kirdi. Yangi voqelikii badiiy idrok qiliş va aks ettiriş uçun vaqt kerak böladi. Me'morligi. German qabilalarining qad. me'moriy yodgorliklari (yoğoçdan işlangan) saqlanmagan. Toşdan işlangan me'moriy yodgorliklari (Axendagi saroy kapellasi, 790—805: Fulddagi muqaddas Mixail çerkovi, 822) keyingi antik va Vizantiya me'morligi ta'sirida paydo bölgan. 9— 10-alarda bazilika xilidagi bezaksiz çerkovlar qurildi. 11-12-a.larda roman uslubidagi çerkov va soborlar (Mariya Lax çerkovi, 1093— 1230; Maynsdagi sobor, 1100-1230 va b.) qad kötardi. 13-14-a.larda G.da gotika uslubiga xos binolarni yangi konstruksiyalar asosida quriş avj oldi. Uyğoniş davrida ham gotika uslubi öz mavqeini yöqotmadi. 17-a.da me'morlik va tasviriy san'atda dabdabali barokko uslubi keng tarqaldi. 18-a. ning 1-yarmida saroy va çerkovlar qurilişi yanada rivojlandi va ba'zan barokko b-n rokoko qisman birlaştirildi, 2-yarmida esa klassitsizm uslubida teatr, muzey va öquv muassasalari qurildi. 19-a.da yangi quriliş materiallari — temir va beton konstruksiyalari paydo bölişi tufayli modern uslubi urf böldi. 20-a.da texnika taraqqiyoti b-n konstruktivizm va funksionalizm qonunlari asosida (P. Berens, B. Taut, V. Gropius, L. Mis van der Roe va b.) sanoat va turar joy binolari barpo etilib, şaharlar loyihasi tuzildi. Faşistlar diktaturasi davrida G.da dağal va besönaqay körinişli, klassitsizmga yot binolar qurildi. Bu davrda köpgina atoqdi me'morlar çet ellarga ketib qoldilar. Uruşdan keyin ayniqsa GDR da bir qolipdagi körimsiz binolar qad kötardi. Keyingi yillarda kurkam jamoat binolari, qulay turar joylar qurila boşladi, şaharlarni obod qilişga kirişildi. G. da insonning ehtiyojlarini har tomonlama nazarda tutgan zamonaviy yangi me'morlik namunalari tobora köpayib bormoqda. Me'morlikdagi yangi yönalişlar gözal va qulay inşootlar yaratilişiga olib kelmoqda. Turli ranglarga böyalgan liftlar, eskalatorlar, bino taşqarisiga örnatilgan kommunikatsiyalar me'moriy bezak vazifasini ham ötaydi. Ustunning qoşi, karniz va naqşlar esa bino husniga husn qöşib, kişi közini quvontiradi. Ştutgartdagi yangi davlat galereyasi binosi (me'morlar J. Sterling, M. Uilford). Frankfurtmayndagi 256 metrlik yarmarka minorasi (me'mor X. Yan) şu jumlaga kiradi. Tasviriy san'ati. G. hududida paleolit va neolit, jez va temir davrlari san'ati yodgorliklari topilgan. Mil. boşlarida german qabilalarining ibtidoiy san'ati paydo bölgan. 8—9-a.larda karolinglar san'ati (suyak öymakorligi, miniatyura)ga Vizantiya, qad. dunyo madaniyati ta'sir etdi. 11-13-a.lar san'ati (Xildesxeym soborining bronza eşiklari, 1015, Reyxenau o.dagi Obersel çerkovining devoriy rasmlari, miniatyuralar) diniy xarakterdagi roman uslubiga ötiş davri böldi. 13—14-a.larda nemis gotikasi taraqqiy etib, saroyritsarlik madaniyati elementlari ösayotgan şaharlar madaniyati b-n qöşilib ketdi. Uyğoniş davrida insonparvarlik ğoyalari b-n suğorilgan realistik san'at vujudga keldi. 15-a.da paydo bölgan bu san'at (S. Loxner, L. Mozer, G. Mulçer, M. Şongauer) 16-a.ning 30-y.larida A. Dyurer, X. Xolbeyn asarlarida yuksak çöqqiga kötarildi. San'atda 16-a.ning 2-yarmidan manyerizm, 17-a.dan barokko hukmron bölib, 18-a. örtalarida klassitsizm paydo böldi (R. Mengs, A. Kaufman, A. Ya. Karstens va b.). 1848—49 y.lardagi inqilob davrida jangovar demokratik ruhdagi kartinalar yaratildi (I. P. Gazenklever, K. Gyubner, K. F. Lesing). 19-a.ning yirik realist rassomi A. Mensel ijodida nemis hayoti özining töla aksini topdi. 20-a. boşlarida G. mayda burjuaziya oqimi —ekspressionizm vatani bölib qoldi (haykaltaroş V. Lembruk va b.). Faşistlar hokimiyat tepasiga kelgaç, quvğin va ta'qiblarga qaramay, ba'zi rassomlar (Barlax, Kolvits, O. Nagel) insonparvarlik ideallariga sodiq qoldilar. Uruşdan keyin utmiş an'analariii tiklaşga kirişildi va Yevropa hamda Amerika san'atidagi yangi oqimlardan foydalanildi. Hoz. vaqtda yönalişlar naqadar xilma-xil bölmasin, mutanosiblik yöliga intiliş seziladi. Teatr san'ati tarixi xalq urf-odatlari va öyinlaridan iborat. 11—15-a.larda xalq sayyor aktyorlari —şpilmanlar san'ati avj oldi (yengil, şöx, kiçik pyesalar quyilgan). 16-a. oxirlarida maktab dramalari keng tarkaldi. Nemis aktyorlarining birinçi truppalari yuzaga keldi. 18-a.da aktrisa K. F. Neyber nemis teatri sahnasiga fransuz klassitsizmi badiiy tamoyillarini olib çiqdi, teatrning tarbiyaviy roli uçun kuraşdi. 19-a.da Berlin, Braunşveyg, Drezden, Dyusseldorf, Gamburg va b. şaharlar teatr markaziga aylandi. 19-a oxiri va 20-a. boşlarida E. Possart, L. Barnay, Y. Kayns kabi yirik aktyorlar yetişib çikdi. l-jahon uruşi yillarida G. teatri realistik an'analardan çekindi. 1927 y.da oçilgan «Piskator teatri» publitsistik yönalişdan bordi. Dramaturglardan B. Brext, F. Volf, E. Toller, aktyorlardan A. Moisei, G. Otto, E. Buş, rej.lardan M. Reyngardt, E. Piskator, G. Vangenxeym, K. X. Martinlar teatr san'atining rivojlanişiga katta hissa qöşdilar. Faşizm davrida teatr san'ati natsistlarning tarğibot quroliga aylandi. Faşizm tor-mor etilgaç, natsizmga qarşi ruxdagi pyesalar paydo böldi. Berlin da 150 ta teatr va sahna bor. Boşka şaharlardagi teatrlarning ham repertuarlari xilma-xil. Klassiklarning pyesalari ham katta muvaffaqiyat qozonmoqda. Şiller, Lessing va Kleystdan keyin B. Brext asarlari paydo böldi. Zamonaviy dramaturglardan ba'zilari muvaffaqiyatga erişdi. Rolf Xokxut, Xarald Myuller, Tankred Dorst, Klau Pol şu jumlaga kirdi. Musiqasi. Örta asrlarda ritsarlar san'ati paydo böldi, minnezingerlar maktabi şakllandi (Volfram fon Eşenbax va b.); 14-a.da meysterzingerlar san'ati, 16-a.dan çolğu (ayniqsa organ) musiqasi (K. Pauman singari kompozitorlar ijodida) rivojlandi. Islohot davrida xalq qöşiqlari zaminida protesta ntxorali paydo böldi. G. Şyuts nemis musiqasida oratoriya va kantata janrlarini işlab çiqdi, birinçi nemis operasi «Dafna» (1627)ni yezdi. 1723 y.dan I. S. Bax faoliyati boşlangap Leypsig yirik musiqa markaziga aylandi. 18-a. 2-yarmida musiqali sahna janri —zingşpil paydo böldi (I. Xiller va b.). Asosan çet ellarda işlagan G. Gendel, X. Glyuk kabi kompozitorlar Angliya, Fransiya va b. mamlakatlar musiqa taraqqiyotiga katta hissa qöşdi. Y. Gaydn, V. A. Motsart, L. Betxoven singari Vena klassik maktabi ustalari nemis musiqasi rivojiga kuçli ta'sir ötkazdi. L. Betxoven ijodi nemis musiqasining çöqqisidir. 19-a. boşida musiqiyromantizm namoyandalari F. Şubert, K. Veber, F. Mendelson-Bartoldi, R. Şuman, 19-a. 2-yarmida R. Vagner. I. Brams, M. Regerlar ijod qildi. 20-a. boşidan G.da ekspressionizm (R. Ştraus, A. Şyonberg), neoklassitsizm (P. Xindemit), atonalizm kabi musiqiy avangardizm oqimlari tarqaldi. Faşistlar rejimi mamlakat musiqiy madaniyatiga halokatli ta'sir qildi. Ilğor kayfiyatdagi musiqa arboblari xorijdan boşpana topdi. Uruşdan keyin keksa avlodga mansub kompzitorlarning ijodi va faoliyati (K. Orf va b.) yetakçilik qildi. 60-y.lardan keyingina yoş kompozitorlar (X. Xense, K. Ştokxauzen) közga körina boşladi. Berlin, Gamburg, Myunxen, Frankfurtmayn, Ştutgart, Leypsig, Drezden va b. şaharlarda opera va balet teatrlari, simfonik orkestrlar, Oliy musiqa maktablari bor. Knnosi. G.da kinematografiya 1895 i. yuzaga kelgan. 1-jahon uruşi arafasida badiiy filmlar işlab çiqarila boşlandi. 1916-17 y.lar UFA deb atalgan yirik i.ç. firmasi tuzildi. F. F. Murnau, G. V. Pabst, E. Lyubiç kabi rej. larning filmlarida zamonasining ijtimoiy mavzulari aks ettirildi. 20-y.larda nemis kinosida ekspressionizmning kuçli ta'siri sezilib turadi. 20-y.lar oxiri va 30-y.lar boşida «Krauzen buvining baxt tomon safari» (rej. P. Yutsi) va b. realistik filmlar yaratildi. 1933 y.yuzaga kelgan siyosiy reaksiya nemis kinematografiyasi rivojlanişini töxtatib qöydi. 2-jahon uruşi davrida kino natsizm tarğibotining quroliga aylantirildi. GFR da 1949 y.dan tijorat va köngiloçar filmlar çiqarila boşladi. 60-y.lardan e'tiboran yoş rej.lar badiiy yetuk ekran asarlari yaratişdi. Keyinçalik zamonaviy voqelik va axloq mavzulariga e'tibor berila boşladi. Doris Durrining «Erkaklar» komediyasi, Volfgang Petersonning uruş haqidagi «Suv osti kemasi» filmi kabi badiiy puxta kartinalar yuzaga keldi. 1984 y.da yaratilgan «Parij, Texas», 1988 y.da suratga olingan «Berlin osmoni», 1986 y.da dunyo yuzini körgan «Roza Lyuksemburg» filmlari tomoşabinlarga manzur böldi. Tarixiy va zamonaviy mavzudagi adabiy asarlarni ekranlaştirişga kirişildi. Özbekiston —G. munosabatlari. G. bilan ÖzR örtasida rasmiy munosabatlar 1992 y.dan boşlangan bölsa ham, ikki davlat örtasidagi aloqalar uzoq davrga borib takaladi. 20-a. boşlarida özbek çevarlari orasida nemislarning «Zinger» tikuv maşinasi nihoyatda maşhur bölgan. Özbekiston mustaqillikka eryşgaç, ikki mamlakat örtasida teng huquqli munosabat örnatildi. Özbekistonning Ğyarbiy Yevropadagi birinçi elçixonasi 1993 y.Bonn ş.da oçildi. Öşa paytdanoq özaro aloqalar, delegatsiyalarning taşriflari yölga qöyildi. G. Federal iqtisodiy hamkorlik vazirining 1992 y. avg.dagi rasmiy taşrifi ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantiriş uçun asos yaratdi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning 1993 y. apr. da Germaniyaga qilgan taşrifi özaro savdo-iqtisodiy munosabatlarga muhim omil baxş etgan buriliş voqeasi böldi. Uşbu taşrif yakunida imzolangan «Kapital qöyilmalarni amalga oşirişga kömaklaşiş va ularni özaro himoyalaş töğrisida» şartnoma, «Ilmiy tadqiqot va mutaxassislar jamğarmasini vujudga keltiriş» hamda «Madaniy hamkorlik» töğrisida bitimlar ikki davlat örtasidagi munosabatlarning huquqiy asosini belgilab berdi. Hamkorlik dasturlarini muvofiqlaştiriş va tezroq amalga oşiriş maqsadida 1993 y. avg.da idoralararo komissiya hamda 1995 y. may oyida Özbekiston —G. doimiy işçi guruhi tuzildi. Mazkur komissiya va guruh muntazam ravişda yiğilişlar ötkazib, investitsiyalarni kafolatlaş va suğurtalaş, loyihalarni moliyalaş, xususiylaştirişga kömaklaşiş, qimmatli qoğozlar bozorini vujudga keltiriş kabi muhim masalalarni hal qilib kelayotir. 1993 y. Toşkentda G. texnikaviy hamkorlik jamiyatining vakolatxonasi oçildi. Jamiyat faoliyati tufayli bozor iqtisodiyotiga oid seminar va öquv kurslari ötkaziş yöli b-n mutaxassislar tayyorlaş, iqtisodiy qonunçilik, xususiylaştiriş, kiçik va örta tadbirkorlikni rivojlantiriş, atrof muhitni muhofaza qiliş, şahar yölovçi transportiga doir qonun va nizomlar işlab çiqiş, «Onalik va bolalikni himoya qiliş» tadbirlari böyiça maslahatlar beriş dasturi amalga oşirila boşladi. 1994 y.da G. savdo-sanoat palatalari birlaşmasi Toşkentda G. iqtisodiyoti vakili byurosini oçdi. Uning asosiy vazifasi özbek va nemis işbilarmonlarini axborot b-n ta'minlaşdan iborat. Öşa yilning iyunida Toşkentda K. Adenauer jamğarmasining vakolatxonasi oçildi. Gannover xalqaro yarmarkasi işlab turgan davrda (1994 y. apr.) ötkazilgan «Özbekistan iqtisodiyoti kunlari» GFR jamoatçiligi va işbilarmonlarini ğoyat qiziqtirdi. GFR prezidentining 1995 y. 11—13 apr. da Toşkentga qilgan taşrifi davomida ikkala mamlakatning işbilarmonlari iştirokida qöşma biznes-seminar ötkazildi. Keyingi yillarda Özbekiston banklari, Fanlar akademiyasi va turli vazirliklari hamda muassasalari xodimlari uçun amaliy maşğulotlar, konferensiyalar va foydali uçraşuvlar bölib ötdi. 1995 y.da Ştutgart ş.dagi Linden-muzeyda «Özbekistan. Buyuk Ipak yöli merosi» mavzusida oçilgan körgazma Özbekiston-G. hamkorligini rivojlantirişda sezilarli voqea böldi. 1996 y. 18-19 i yun da «Germaniya markaziy Osiyo» jamiyati, «Doyçe Bank», Frankfurtmayn ş. magistrata va ÖzRning GFRdagi elçixonasi taşabbusi b-n Frankfurt ş.da «Germaniyada Özbekiston iktisodiyoti kunlari» xalqaro anjumani ötkazildi. ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki G.ning «AKA», «KfV», «Berliner Bank» va «Doyçe Bank» kabi banklari b-n bazis bitimlari tuzgan. Şu bitimlar asosida kamida 778,7 mln. nemis markasi miqdorida turli loyihalarni mablağ b-n ta'minlaş boşlandi. ÖzR Prezidenta I. Karimovning G.ga 2001 y. 2—5 apr. kunlari qilgan taşrifi ikki mamlakatning özaro munosabatlarida sifat jihatkdan yangi davr boşlanganini bildirdi. Taşrif davomida moliya, sayyoxlik, fan-texnika, narkotiklar kontrabandasiga qarşi kuraş kabi sohalar böyiça özaro hamkorlikni yanada kengaytirişni nazarda tutuvçi ön törtta hujjat imzolandi. ÖzR Makroiqtisodiyot va statistika vazirligining ma'lumotlariga köra, 1997 y.da mamlakatimizning dunyo mamlakatlari b-n taşqi savdo hajmlari böyiça G. 4-örinni (Rossiya, Koreya Respublikasi, Şveysariyadan keyin), Yevropa mamlakatlari orasida esa 2-örinni (Şveysariyadan keyin) egalladi. 2000 y.da özaro savdo hajmi 291,9 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekistondan G.ga paxta tolasi, mis va undan yasalgan buyumlar, boşqa rangli metallar yetkazib beriladi va turli xizmatlar körsatiladi. G.dan ÖzR ga asbob-uskuna, baliq mahsulotlari, qand-şakar va qandolat mahsulotlari, buğdoy uni, kimyoviy mahsulotlar, qora metall va undan tayyorlangan buyumlar, transport vositalari, saryoğ va ösimlik yoği, optik asbob va apparat lar, sut mahsulotlari, qoğoz va karton, plastmassa va undan yasalgan buyumlar, uçiş apparatlari va b. yetkazib beriladi va turli xizmatlar körsatiladi. Yengil sanoat, paxta va uning çiqitlarini qayta işlaş, tibbiyot va farmatsevtika preparatlari i. ç., q. x. mahsulotlarini qayta işlaş, yuk va yölovçi taşiş, avtoservis, ilmiy işlanmalar, savdo-sotiq va b. sohalarda bir neçta qöşma korxona faoliyat yuritayotir. ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar vazirligi huzurida G.ning 40 ta firma va kompaniyasi vakolatxonalari rasmiylaştirilgan. Ular qatorida «Daymler Bens», «Simens», «Alkatel», «Tissen», «Lyuftganza», «BASF», «Salamander» kabi jahonga maşhur firmalar bor. «Landtexnik-Taşkent», «Çirkom», «Uz-Vinkler», «Grasso», «TaşVirt», «Intermed Ekosan», «Nambum» va b. qöşma korxonalar q. x. uskunalari tayyorlaş, q. x. maşinalari va yöl texnikalari, telefon tarmoklariga xizmat körsatiş, novvoyçilik uskunalarini olib keliş va ularni montaj qiliş, tibbiy dorilarni yetkazib beriş, göşt-yoğ mahsulotlari va qoğoz işlab çiqariş b-n maşğul. Özbekiston — G. munosabatlarida Toşkent va Berlin ş.lari örtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Ikki davlat poytaxtlarining hamkorligi faqat iqtisodiy sohani emas, ijtimoiy-madaniy sohalarni ham keng qamrab olgan. G. poytaxti Bonndan Berlinga köçirilgaç, 2001 y. 3 apr.da Berlinda Özbekiston elçixonasining yangi binosi oçiddi. Unda ÖzR Prezidenti I. Karimov qatnaşdi. Ikki tomonlama munosabatlarda madaniyat, san'at, fan, xalq ta'limi, ommaviy axborot vositalari, soğliqni saqlaş va sport sohalaridagi hamkorlik ham katta ahamiyatga ega. G.da Özbekistan madaniyati kunlari doirasida Berlin, Potsdam, Dortmund, Bonn, Ştutgart, Gamburg, Myunxen, Gannover, Visbaden ş.larida Özbekistonning musika, tasviriy va teatr san'ati keng namoyiş etilganligi buning yorqin misolidir. Mamlakatimiz teatr va kino ustalari Tyubing, Berlin, Kotbus, Manxaym, Myulxaymda ötkazilgan festivallarda ham faol iştirok etişdi. Öz navbatida respublikamizda ham G. madaniyati kunlari muvaffaqiyatli ötdi. Ikki tomonlama hamkorlikning rivojiga K. Adenauer, F. Ebert jamğarmalari, Gyote nomidagi in-t, G. oliy öquv yurtlari, un-tlari rektorlari konferensiyasi, «Doyçe Velle» telekompaniyasi. «Germaniya-Özbekiston» döstlik jamiyati, «EPOG» Berlin jamoat madaniy birlaşmasi katta hissa qöşmoqdalar. Adenauer jamğarmasi kömagida Sant-Augustin ş.da «Amir Temur va uning jahon tarixida tutgan örni» mavzuida ilmiy konferensiya, «Orol ekologik fojiasinnng milliy va xalqaro aspektlari» simpoziumlari ötkazildi. Jurnalistlar guruhi va nemis ijodiy ziyolilari vakillari taşabbusi b-n Orol haqida hujjatli film olişga kirişildi. Qoraqalpoğiston bolalar kasalxonalariga doridarmonlar va tibbiyot uskunalari uçun mablağ yiğiş taşkil qilindi va bu hududda suv tozalaş inşootlarini yaratiş uçun mablağ t ö p l a n d i . Özbekistan Milliy un-ti va Samarqand un-tining Gumboldt nomidagi hamda Bamberg va Gyottingen ş.laridagi un-tlar b-n hamkorligi samarali rivojlanayotir. ÖzR da nemis millatiga mansub 25 mingga yaqin kişi yaşaydi.
Q.: Berlin devorining Qulatilişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕРМАНИЯ (Deutschland), Германия Федератив Республикаси (Bundesrepublik Deutschland), ГФР — Марказий Европадаги давлат. Шим. ва Болтиқ денгизлари соҳилида жойлашади. Майд. 357 минг км2. Аҳолиси 82,16 млн. киши (1999). Пойтахти — Берлин ш. Маъмурий жиҳатдан 16 ер (вилоят) га, ерлар округларга, округлар туманларга, туманлар жамоаларга бўлинади. Давлат тузуми. ГФР —федератив республика. Амалдаги конституцияси 1949 й. 23 майда қабул қилинган, унга 1954, 1956, 1990, 1993 ва 1994 й.ларда қўшимчалар кнритилган. Давлат бошлиғи — федерал президент. У махсус чақириладиган федерал мажлис томонидан 5 й. муддатга сайланади ва яна фақат бир марта сайланиши мумкин. Федерал мажлис бундестаг раиси томонидан чақирилади ва у бундестаг депутатлари ҳамда ландтаглар (ер парламентлари) томонидан сайланган аъзолардан иборат. Президент иш қобилиятини йўқотса ёки вафот этеа, бундесрат раиси президент ваколатларини бажаради. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни парламент амалга оширади. У икки палата: бундестаг ва бундесратдан иборат. Бундестаг аҳоли томонидан 4 и. муддатга сайланади. Бундесрат эса ер ҳукуматлари ўз орасидан 4 й. муддатга тайинлайдиган вакиллардан иборат. Ижроия ҳокимият федерал канцлер бошчилигидаги федерал ҳукумат қўлида. Федерал канцлер бундестагда президентнинг таклифига биноан кўпчилик овоз б-н сайланади. Вазирлар федерал канцлернинг таклифи б-н президент томонидан тайинланади. Ҳар бир ернинг ўз конституцияси, парламент ва ҳукумати бор. Табиати. Г. манзараси бениҳоя хилма-хил ва жозибадор. Паст ва баланд тоғ тизмалари ораларида ясситоғликлар, ўрқирлар, кўллар, кенг ва очиқ текисликлар учраб туради. Шим.дан жан.га томон Г. 5 ландшафт зонасига бўлинади: Шим. Германия паеттекислиги, ўртача баландликдаги тоғ остонаси, Жан.-ғарбий Германия бурма пойдеворли ўрта тоғлиги, Жан. Германия Альполди ясситоглиги ва Бавария Альп тоғлари. Шим.даги паеттекисликларда кўллар, қирли, қум ва тупроқли платолар, яйдоқ ерлар ва торфли ботқоқлар кўп. Ўрта тоғ остонасидан шим. томондаги ерлар (Қуйи Рейн, Вестфалия ва Саксония-Тюрингия ҳавзаси) серҳосил. Жан.да Шарқий Альп тоғлари қад кўтарган (энг бал. нуқтаси Цуг-Шпитце тоғи, 2962 м). Шим. денгиз б-н Болтиқ денгизи оралиғидаги паст-баланд қирғоқларда «Гольштейн Швей-царияси» жойлашган. Г. ер остида тош-кўмир, қўнғир кўмир, тузлар жуда кўп. Оз миқдорда темир рудаси, нефть, табиий газ бор. Иқлими мўътадил, денгиз иқлими, ғарб ва шим.-ғарбдан жан.- шарққа томон денгиз иқлимидаги мўътадил-континентал иқлимга ўта боради. Янв.нинг ўртача т-раси пасттекисликда 1,5°дан тоғларда —6° гача; қишда сертуман, қор тез эриб кетади. Июлнинг ўртача т-раси пасттекисликда 18°дан жан. водийларда 20°гача. Йиллик ёғин миқдори 600-800 мм. Баланд тоғларда ёз салқин, ёғин 1000-2000 мм. Дарёлари: Эльба, Рейн, Дунай, Майн, Везер, Шире, Мозель. Йирик кўллари: Воден, Мюриц. Тупроғи асосан подзол, чимли подзол ва қўнғир ўрмон тупроқларидан иборат. Гарц тоғларининг шарқий ва шим. тоғ олди жойларида унумдор қорамтир тупроқ учрайди. Тоғларда қорақайин, дуб, оқ ва қора қарағай ўсади. Буғу, элик, серна (тоғ эчкиси), оҳу ва б. яшайди. Миллий боғлари —Бавария ўрмони, Берх т е с г а д е н . Аҳолисининг 90% дан кўпроғи немислар; қисман дан (даниялик)лар ва голландлар яшайди. Шаҳар аҳолиси 85% дан ортиқ. Расмий тили —немис тили. Диндорлар —протестантлар (лютеранлар, 50% дан зиёд) ва католиклар. Аҳоли зичлиги бир км2га 229 киши тўғри келади.Мамлакатда 7,2 млн. чет элликлар ҳам яшайди. Улар умумий аҳолининг 8,9% ини ташкил этади. Йирик шаҳарлари: Берлин, Гамбург, Мюнхен, Кёльн, Франкфуртмайн, Дортмунд, Штутгарт, Дюссельдорф, Ганновер, Нюрнберг, Лейпциг, Д р е з д е н . Тарихи. Археология маълумотларига кўра, Г. ҳудудида инсон 500-300 минг йиллар муқаддам пайдо бўлган. Мил. ав. 1-минг йиллик охирларида Г.да жойлашиб олган герман қабилалари Рим давлати б-н тўқнашди. Халғларнинг буюк кўчиши деб аталадиган даврдан сўнг Г.да алеманлар, баварлар, шар-қий франклар, сакслар, тюринглар ва фризлар қолгаи. 6—8-а.ларда Г.нинг барча ҳудудини франклар эгаллаб олди. 9-а.да Г. ерлари Шарқий франклар қироллиги таркибига киргандан сўнг мустақил герман давлатига йўл очилди. Штауфенлар сулоласи (1138—1268) даврида Г. ҳудуди анча кенгайди. Айрим немис князликлари, айниқса Саксония князлиги «салиб юриши» ниқоби остида Эльба ва Болтиқбўйи халқларининг ерларини босиб олди. 15-а. охири —16-а. бошларида деҳқонлар ва шаҳарликларнинг жабр-зулмга қарши қўзғолонлари бўлиб турди. Айниқса, аҳолидан ҳар хил баҳоналар б-н турли солиқлар ундириб оладиган католик черковига қарши қаттиқ норозилик туғилди. Мартин Лютер раҳбарлигида католик черковига қарши ҳаракат —реформация бошланди (1517). Реформация давридаги оммавий ҳаракатнинг энг юқори чўққиси 1524—26 й.лардаги деҳқонлар уруши бўлди. Бу даврда Шарқий Г.да ўз маҳсулотини ташқи бозорга мўлжаллаган йирик хўжаликлар пайдо бўлди. 1618 й. га келиб католик ва протестантларнинг ўзаро курашлари Европадаги ўттиз йиллик уруш (1618—48) келиб чиқишига сабаб бўлди. Уруш оқибатида Г. катта талафот кўрди. 1648 й.ги Вестфалия сулх. шартномасига кўра, Г. бир неча князликларга бўлинди. Ўзининг муҳим географик ўрни туфайли Бранденбург-Пруссия курфюрстлиги (1701 й.дан Пруссия қироллиги) энг йирик герман давлатларидан бирига айланди. 1740-86 й.ларга келиб, Фридрих II қироллиги даврида прус милитаризми авж олди. Пруссия Европада буюк давлатга айланиб, Г.да ҳукмронлик ўрнатиш учун Австрия б-н курашни кучайтирди. 1740 й. Пруссия қўшинлари Австрия Силезиясига бостириб кирди. Савдо-сотиқ ва саноатнинг ривожланиши Г.да феодал крепостной тузумини бекор қилишни тақозо қилар эди. Француз буржуа инқилоби таъсирида Г.да деҳқонлар ҳаракати авж олди. Немис князь ва феодаллари Франциядаги инқилобни бўғиб ташлашни мақсад қилиб олишди. 1792 й. Австрия б-н Франция ўртасида уруш чиқди. Пруссия Австрия томонида туриб урушди. Урушда Г. армияси енгилди. 1793 й. 18 мартда французлар томонидан озод қилинган Майнц ш.да немис тупроғида биринчи демократик республика эълон қилинди. 1803—04 й.ларда Наполеон Г. даги маида давлатларни тугатиб, ўз ҳукмронлигида Рейн иттифоқи ташкил қилди. 1812 й.ги урушда Россиянинг ғалабаси Г.ни Наполеон ҳукмронлигидан халос қилди. 1813 й.ги Лейпциг жанги (халқлар уруши)дан сўнг Г.нинг барча ҳудуди озод қилинди. 1814—15 й.лар Вена конгресси қарорига кўра, 39 давлатни бирлаштирган Г. иттифоқи тузилди. 1834 й. 18 давлат иштирокида Г. божхона иттифоқи ташкил тогши. Унда Пруссия раҳбарлик ролини ўйнар эди. Бу иттифоқ саноат ва савдони ривожлантиришда катта аҳамиятга эга бўлди. Айниқса т.й. қурилишида Г. катта ютуқларни қўлга киритди ва 1850 и.га келиб, Европада иккинчи ўринга чиқиб олди. 1848—49 й. ларда Г.да буржуа-демократик инқилоби бўлиб ўтди. Унинг мақсади —мамлакатни бирлаштириш, монархия тузумини тугатиш. аграр масалани демократик асосда ҳал этиш эди. Бироқ, буржуазиянинг қўрқоқлиги ва хоинлиги, пролетариатнинг заифлиги туфайли инқилоб мағлубиятга учради. Бу Пруссия ҳукмдорларини мамлакатни инқилоб йўли б-н эмас, қурол кучи ва урушлар йўли б-н бирлаштириш керак деган хулосага олиб келди. Пруссия Дания (1864), Австрия (1866) ва Франция (1870) га қарши олиб борилган урушлардан сўнг Майн дарёсидан Шим.гача бўлган ерларда Шим. Германия иттифоқини тузишга эрищди. 1871 й.ги Франция-Пруссия урушидан сўнг Г. прусс милитаризми асосида бирлаштиридди. 1871 й. 18 янв. да немис князлари Версалда Пруссия қироли Вильгельм 1 ни Германия императори деб эълон қилди. 20-а. бошларига келганда саноат ривожи бўйича Г. Европада биринчи ўринни эгаллади. 1-жаҳон урушига тайёргарлик кўраётган Г. ҳукумати Франция-Россия иттифоқини бузиб, Францияни яккалаб қўймоқчи бўлди. Бу нарса амалга ошмади, аксинча, 1907 й. Франция, Россия ва Англия бирлашиб, Антанта деб аталадиган иттифоқ тузишди. Ўз ҳарбий қудратига ишонган ҳамда Англия Россияни қўлламайди деб ўйлаган Г. 1-жаҳон урушини бошлаб юборди. 1914 й. 1 авг.да Г. Россияга, 3 авг.да Францияга уруш эълон қилди. 4 авг. да эса Англия Г. га қарши уруш эълон қилди. 1917 й. АҚШ Антанта томонида туриб Г.га қарши урушди. 1918 й.нинг баҳорида Г. армияси ғарбга юриш қилди, бироқ мағлубиятга учради. Сент.да эса инглиз-француз кўшинлари томонидан тор-мор этилди. Ниҳоят, 1918 й. 5 окт.да сулҳ сўраб, Антантага мурожаат қидди. 1918 й. 11 нояб. да Компьенда яраш аҳди тузилди. 9 нояб. да Берлинда қўзғолон кўтарилиб, монархия тузуми ағдариб ташланди ва Г. республика бўлди. 1919 й. фев.да Веймар ш.да чақирилган таъсис мажлисида ишлаб чиқилган Г. Республикаси (Веймар республикаси) конституцияси 31 июлда қабул қилинди. Г. буржуазиясининг мавқеи мустаҳкамлана борди. Чет эл, айниқса АҚШ сармояси Г.нинг ҳарбий ва саноат иқтисодиётини қайта тиклаш имконини берди. Веймар республикаси реакцион тусга кира борди. 1929 й.да бошланган жаҳон иқтисодий бўҳрони Г. иктисодиётига катта таъсир қилди. Бу шароитда национал-социалистик партия (1919 й. тузилган) фаоллаша б о р д и . 1932 й. март—апр.даги президент сайловида Адольф Гитлер 13 млн .дан ортиқ овоз олди. Ўша йил нояб. ойида ҳокимият национал-социалистлар қўлига ўтди. 1933 й.да фашистлар диктатураси ўрнатилди. А. Гитлер рейхсканцлер, кейинчалик эса давлат бошлиғи бўлиб олди. Шу даврдан бошлаб мамлакатда террор режими ўрнатидди. Антифашистлар қаттиқ таъқиб остига олинди. 1935 й. умумий ҳарбий хизмат жорий қилинди. Г. 1936—39 й.ларда Италия б-н биргаликда Испанияга қарши интервенция уюштирди. 1938 й. мартда Австрияни қўшиб олди. 1939 й. 1 сентда Г. Польшага ҳужум қилиб, 2-жаҳон уруши (1939-45) ни бошлаб берди. 3 сент. да Англия ва Франция Г.га қарши уруш эълон килди. 1940 й. апр.да Г. Дания ва Норвегияни, май—июнда эса Бельгия, Голландия, Люксембург ва Францияни босиб олди. 1940 й. сент.да Берлинда Г., Италия ва Япония ўртасида ҳарбий иттифоқ тузилди. 1941 й. апр.да Г. Югославия ва Грецияни босиб олди. Шу йили 22 июнда эса Г. уруш эълон қилмасдан СССР га ҳужум қилди. Дастлабки муваффақиятларига қарамай, герман фашистлари шиддатли зарбага дуч келди. 1945 й. 2 майда иттифоқчилар қўшинлари Берлинни эгаллади. 8 майда Г. сўзсиз таслим бўлганлиги ҳақидаги ҳужжатга имзо чекди. Г. тўрт оккупация зонасига бўлинди. 1949 й. авг.да Ғарбий Г.да парламент сайлови ўтказилди. Ўша йили 20 сент.да ГФР тузилди. 1949 й. 7 окт.да Халқ кенгаши Германия Демократик Республикаси (ГДР) тузилганлигини эълон қилди. Икки суверен герман давлати 1990 й. окт. гача алоҳида-алоҳида яшаб келди. Лекин социалистах жамият қуриш йўлини тутган ГДРнинг ижтимоий турмуш даражаси Ғарбий Германия даражасига нисбатан анча орқада қолди — Ғарбий Германия жаҳоннинг тараққий этган мамлакатлари қаторидан ўрин олди. Немис халқининг бирлашиш орзуси 1989 й.нинг сўнгида тақиқ рамзи бўлмиш Берлин деворининг бузилиши б-н ушалди (қ. Берлин деворининг қулатилиши). 1990 й. 12 сент.да Москвада Германия масаласини узил-кесил ҳал этиш тўғрисидаги шартнома имзоланди. ГДР Халқ палатасининг қарорига биноан ГДР ГФРга қўшилди. Натижада ягона Г. давлати ташкил топди. 1999 й.дан Г. федерал президента — Йоханнес Pay. 1998 й.дан федерал канцлер —Герхард Шредер. Г. —1973 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 6 мартда ўрнатган. Миллий байрами —3 окт. —Г. бирлиги куни (1990). Асосий сиёсий партияларн ва касаба уюшмалари. Г. коммунистик партияси, 1968 й.да тузилган; Демократик социализм партияси, собиқ ГДР да 1946 й.да тузилган Германия бирлашган социалистик партияси (ГБСП) негизида 1989 й.да ташкил этилган; Г. социал-демократик партияси, 1946 й.да тузилган; Христиан-демократик иттифоқи, 1945 й. дан фаолият курсатади, 1950 й.да ташкилий жиҳатдан ягона партия сифатида расмийлашган; Христиан-социал иттифоқи, 1945 й.да Баварияда асос солинган; Эркин демократик партия, 1990 й.да тузилган: «Иттифоқ-90» «кўкатпарварлар» партияси. 1993 й.да «Кўкатпарварлар» б-н «Иттифоқ-90» партиясининг бирлашуви натижасида барпо этилган; Г. миллий демократик партияси, 1964 й.да янги нацистлар томонидан тузилган; Республикачилар партияси, 1983 й. асос солинган. Немис касаба уюшмалари иттифоқи, 1949 й.да тузилган, Г. бирлашганидан сўнг собиқ ГДРдаги касаба уюшмалари унга қўшилди. Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерацияси ва Европа касаба уюшмалари конфедерациясига к и р а д и . Хўжалиги. ГФР —юксак даражада ривожланган индустриал мамлакат. Умумий иктисодий қудратига кўра дунёда учинчи ўринда, жаҳон савдосида иккинчи ўринда туради. Ялпи ички маҳсулот таркибида саноат ва қурилишнинг улуши 33,6% ни, қ. х.нинг улуши 1,2% ни ташкил этади. Саноати немис иқтисодиётининг асосий таянчидир. Қўнғир кумир (дунёда 1-ўрин), тошкўмир, нефть, табиий газ, полиметалл рудалар, калий ва оштузи қазиб олинади. Энергетика, қора ва рангли металлургия, машинасозлик, кемасозлик, кимё ва нефть кимёси, ёғочсозлик, озиқ-овқат саноати, чиннисозликғоятривожланган. Г. саноати асосан ўрта корхоналардан иборат. Саноатда банд бўлган барча ходимларнинг 32% дан кўпроғи (2,2 млн. киши) йирик фирмаларда ишлайди. «Сименс» концерни, «Фольксваген», БМВ ва «Даймлер-Бенц» каби автомобилсозлик фирмалари, «Хёхст», «Байер» ва БАСФ каби кимё концернлари, «Рурколе АГ» кўмир қазиш фирмаси, «ФЕБА» ва «РВЕ» электр техника концерни ёки «Бош» гуруҳи бутун дунёга машҳур бўлиб, дунёнинг ҳамма жойларида филиаллари, корхоналари ёки тадқиқот муассасалари бор. Йирик фирмалар кўпдан-кўп майда ва ўрта корхоналарнинг буюртмачиси ҳисобланади. Бу муваффақиятларда бошқариладиган иқтисодиётдан 1948 й.да бозор хўжалигига ўтилганлиги ҳал қилувчи омил бўлди. Транспорт воситалари и.ч., машинасозлик, кимё саноати, электр техника, озиқ-овқат, металлургия, кончилик, аниқ механика ва оптика, авиация ва космик саноати асосий тармоқлардир. Техника тараққиёти соҳасида Г. саноати дунёда олдинги ўринлардан бирини эгаллайди. Г. иқтисодиёти юксак технологиялардан фойдаланиш туфайли фармацевтика маҳсулотлари, энг янги органик кимёвий моддалар ва сунъий материаллар, тиббиёт электроникаси, оптика ва ўлчов асбоблари и.ч.да, янги автомобиллар яратиш ва машинасозликда, телекоммуникация, атроф муҳитни муҳофаза қилиш технологиялари соҳасида дунёда етакчи ўринда. Г.да қад. ва гўзал анъ-аналарга эга бўлган ҳунармандчилик ривож топг а н . Қишлоқ хўжалиги. Г.да қ.х.га яроқли 36 млн. га ер бор. У мўл-кўл юқори сифатли озиқ-овқат махсулотлари етказиб беради. Қ.х.нинг асосий маҳсулотлари: буғдой, арпа, қанд лавлаги, картошка, шунингдек узум, мева, сабзавот ва ш. к. Чорвачиликда мол гўшти, чўчқа гўшти, товуқ гўшти ва сут етиштирилади. Г. ҳудудининг қарийб учдан бир қисми (10,7 млн.га) ўрмон б-н қопланган. Мамлакатда ҳар йили салкам 30—40 млн. куб метр ёғоч тайёрланади, бу ҳажм ички эҳгиёжнинг учдан икки қисмини крплайди. Г. ёғоч экспорт қиладиган энг йирик давлатлардан биридир. Шим. ва Болтиқ денгизларида, Гренландия о. атрофларида балиқ овланади. Т.й. узунлиги —91,4 минг км, автомобиль йўллари уз.—496,6 минг км. Энг катта аэропорти —Франкфуртмайн ш.да. Бошқа йирик аэропортлари: Берлин-Тегель, Берлин-Шенефельд, Бремен, Гамбург, Ганновер, Дрезден, Дюссельдорф, Кёльн /Бонн, Лейпциг, Мюнхен, Нюрнберг, Саарбрюккен ва Штутгарт. Сув йўллари уз.—7467 км. Асосий денгиз портлари: Гамбург, Бре-мен-Бремерхафен, Вильгельмсхафен, Росток. Г. дунёдаги ташки савдо айланмаси ҳажми бўйича АҚШдан кейин иккинчи ўринда туради. Г. четга асосан автомобиллар, станоклар, машиналар, кимё маҳсулотлари ва электр техника буюмлари чиқаради. Четдан хом ашё, электр техника ва тўқимачилик маҳсулотлари олади. Ташки савдодаги асосий мижозлари: Франция, Италия, Буюк Британия, Нидерландия, Бельгия, АҚШ, Россия, Люксембург. Пул бирлиги —немис маркаси. Тиббий хизмати. Г.да 620 мингга яқин ўринли 2300 касалхона, 267 минг врач ишлайди. Бундан ташқари 1300 соғломлаштириш муассасалари мавжуд. Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Конституцияга биноан давлат маориф тизимини умумий назорат қилиш ҳуқуқини ўзида сақлаб қолади. Ҳар бир ерда маориф масалалари б-н шуғулланувчи вазирлик бор. 6 ёшдан 18 ёшгача бўлган болалар учун таълим мажбурий. Ўқиш муддати —12 й. Жумладан, болалар тўла ўқув ҳафтаси дастури бўйича мактабда 9 й., сўнфа тўлиқсиз ўқув ҳафтаси дастури бўйича ҳунар-техника билим юртида 3 й. ўқийди. Мактаблар бир неча босқичга бўлинади: бошланғич босқич — 1—4синфлар (баъзи ерларда 1—6синфлар). Сўнг ўқувчилар умумий таълим мактабининг уч тоифасига ажратилади; кейинчалик ҳунар таълими олиш ҳуқуқини берадиган асосий мактаб (5—6 й.), касбкор йўналишидаги тўлиқсиз ўрта таълим ҳуқуқини ва ўрта ҳунар-техника ўқув юртига кириш ва уни битиргач, техника олий ўқув юртига кириш ҳуқуқини берадиган реал мактаб; тўлиқ ўрта маълумот берадиган ва ун-т ҳамда олий ўқув юртларига кириш ҳуқуқини берадиган гимназия. Умумий таълим берадиган мактабнинг янги тоифаси — умумий мактаб ҳам мавжуд. Унда болалар 5синфдан 10синфгача ўқийди. Баъзи умумий мактабларда гимназияларнинг юқори синфлари тарзида ташкил этилган юқори синфлар бор. Ақли заиф ва ногирон болалар учун махсус мактаблар бор. Уларга ҳам мажбурий таълим жорий этилган. Ҳунар-техника таълими тизимида ҳунар мактаблари, техника ва муҳандислик билим юртлари, турли ихтисосликдаги ўрта махсус таълим мактаблари ҳамда махсус олий мактаблар бор. Олий таълим тизимига ун-тлар, олий ўқув юртлари, олий бадиий мактаблар, техника мактаблари ва б. киради. Уларда ўқиш —пулли. Энг йирик ва қад. олий ўқув юртлари: Гейдельберг, Лейпциг, Росток, Берлин ун-тлари. 1960 й.дан кейин яна 20 та ун-т ташкил этилди. Уларнинг ёнида техника олий билим юртлари ва пед. ин-тлари мавжуд. Махсус олий ўқув юртлари олий таълимнинг энг ёш ва ҳаммага манзур тоифаси ҳисобланади. Улардаги таълим айниқса муҳандислик, иқтисодиёт, ижтимоий таъминот, дизайн ва қ.х. соҳаларида кўпроқ амалий тарзда олиб борилади. Г.да ҳар йили 10 млн. фуқаро билим савиясини ошириш имкониятига эга. Малака оширишнинг энг яхши ва самарали шакли халқ ун-тларидир. Г.да 11 та минтақалараро иқтисодиёт ўқув маркази ва 30 та малака ошириш ин-ти мавжуд. Йирик фирмалар ўз ходимлари учун алоҳида курслар ташкил этади. Мамлакатдаги и.т. ишлари олий ўқув юртларида, давлат ва хусусий и.т. муассасаларида ва иқтисодиёт и.т. бўлимларида олиб борилади. Тадқиқотларда Дюссельдорф, Гёттинген, Гейдельберг, Лейпциг, Майнц ва Мюнхенда жойлашади ФА лари ва 1992 й. қайта ташкил этилган Берлин-Бранденбург бадиий академияси олий ўқув юртлари б-н узвий ҳамкорлик қилади. Мамлакатда 60 дан ортиқ илмий муассаса ва уларнинг филиаллари мавжуд. «21-аср технологиялари» деб аталган ишлардан ташқари, жумладан, транспорт, экология, соғлиқни сақлаш, информатика, шунингдек майда ва ўрта корхоналарни қўллаб-қувватлаш соҳаларида тадқиқотлар олиб борилади. Г.да 3 мингдан кўпроқ музей бор. Ерлар, шаҳарлар, уюшмаларнинг музейлари, ўлкашунослик ва хусусий музейлар, ибодатхоналар, қасрлар, саройлардаги музейлар, очиқ ҳаво остидаги музейлар шулар жумласига киради. Энг йирик музейлари: Ахендаги собор хазинаси, Янги галерея, Берлиндаги «Пруссия маданий бисоти» давлат музейи, Бонндаги шаҳар санъат асарлари мажмуаси, Дрездендаги Эски ва Янги усталарнинг расмлар галереяси, «Кук гумбаз», Эссендаги «Фолькванг» музейи каби санъат музейлари, Бонндаги Рейн вилоят музейи, Кёльндаги Рим-Германия музейи, Мюнхендаги Бавария миллий музейи каби маданийтарихий музейлар, Берлин, Франкфуртмайн, Гёттинген, Гамбург, Кил, Кёльн, Любеке, Мюнхен ва Штутгартдаги этнография музейлари ва б. Йирик кутубхоналари: Мюнхендаги Бавария давлат кутубхонаси (6 млн .дан ортиқ асар сақланади). «Пруссия маданий бисоти»нинг Берлиндаги давлат кутубхонаси (4 млн. асар), Кёльндаги Марказий кутубхона, Вольфенбюттедцаги герцог Август номидаги кутубхона (660 мингдан ортиқ асар) ва б.
Матбуоти, радноэшиттириши ва телекўрсатуви. Г.да нашр этиладиган асосий газ. ва жур.лар: «Альгемайне цайтунг («Умумий газета», кундалик газ., 1850 й.дан), «Берлинер моргенпост» («Берлин тонгги хабарлари», кундалик газ., 1898 й.дан), «Боннер рундшау» («Бонн шарҳи», кундалик газ., 1945 й. дан), «Генеральанцайгер («Ҳаммабоп хабарнома», кундалик газ., 1725 й.дан), «Нойес Дойчланд» («Янги Германия», кундалик газ., 1946 й.дан), «Шпигель» («Кўзгу», ҳафталик суратли жур., 1947 й.дан), «Штерн» («Юлдуз», ҳафталик суратли жур., 1948 й.дан). Дойчер Депешендинст Альгемайнер Дойчер Нахрихтендинст —ДДП/ АДН ахборот аген-тлиги; 1946 й.да собиқ ГДРда тузилган АДН агентлигининг 1993 й.да Ғарбий Германиянинг ДДП агентлиги б-н қўшилиши натижасида вужудга келган. Дойче Прессе-Агентур-ДПА жаҳон ахборот агентлиги, акциядорлик жамияти бўлиб, 1949 й.да тузилган. «Арбайтсгемайншафт дер эффентлих-рехтлихен рундфунканштальген дер Бундесреспублик Дойчланд» — АРД ГФР радио ва телевизион компаниялари бирлашмаси, мамлакат радиоэшиттириш ва телекўрсатувларини назорат қилади. Адабиётннинг энг қад. намуналари 8— 9-а.ларга мансуб («Гильдебранд қўшиғи», «Мазребург сеҳри»). Эккехарднинг лотин тилидаги «Вальтариус» асари 11-а.да я р а т и л г а н . Уйғониш даври адабиётига Вольфрам фон Эшенбах, М. Лютер, Т. Мюнцер, Г. Сакс (16-а.) каби шоир ва адиблар салмокли ҳисса қўшди. «Тиль Эйленшпигель», «Рейнеке Лис», «Фауст» каби халқ китоблари нашр қилинди. Классицизм намояндаси шоир М. Опиц мистик ва дабдабали барокко шеъриятига қарши немис тилининг софлиги учун курашди. «Минна фон Барнхельм», «Эмилия Галотти», «Донишманд Натан» пьесалари муаллифи Г. Э. Лессинг немис миллий адабиётига асос солди. И. В. Гёте («Эгмонт», «Герман ва Доротея», «Фауст») ва Ф. Шиллер («Қароқчилар», «Макр ва муҳаббат», «Орлеан қизи», «Вильгельм Телль») ижоди 18-а. ва 19-а. бошлари немис адабиётидаги тараққийпарвар ғояларнинг ривожида юксак босқич бўлди. 18-а. 2-ярми ва 19-а. бошларида романтизм пайдо бўлди. Романтиклар (ака-ука А. ва Ф. Шлегеллар, Л. Тик, Л. Уланд ва б.) ўрта асрни, дин ва хурофотни идеаллаштириб, поэзияда субъективизмни тарғиб этишди. 19-а. нинг 30-й. ларидаги сиёсий кўтарилиш адабий ҳаётни ҳам жонлантирди. Драматург Г. Бюхнер, Л. Берне демократия учун курашдилар. Буюк шоир Г. Гейне «Қўшиқлар китоби» сиёсий лирикаси ва б. тўпламларида феодал реакцияни танқид қилди. 1848-49 й.лардаги немис буржуа-демократик инқилоби мағлубиятидан сўнг адабий ҳаётда реакцион кайфият куч а й д и . 20-а. бошларида драматургияда натуралистик оқим пайдо бўлди (Г. Гауптман, А. Гольц ва б.), танқидий реализм юксак босқичга кўтарилди. 1-жаҳон уруши даврида ва ундан сўнг А. Цвейг, Б. Келлерман, К. Тухольски, Э. М. Ремарк каби танқидий реалистлар ижтимоий тузумнинг реакцион моҳиятини фош этдилар. Фашистлар ҳокимият тепасига келгач, кўпчилик тараққийпарвар езувчилар ватанни тарк этишди ва чет элларда фашизмни фош этувчи асарлар ёзишди. 1945 й.да мамлакат иккига бўлингач, немис адабиёти турли йўллардан ривожланди. Шарқий Г. (собиқ ГДР) да яшаган таниқли езувчилар Т. Манн, Г. Манн, Л. Фейхтвангер кабилар адабий оқимдаги илғор анъаналарни ижодий давом эттирдилар. Эски зиёлилардан Б. Келлерман, А. Цвейг, Г. Фаллада янгича адабий ҳаётга фаол қўшилдилар. И. Р. Бехер, Б. Брехт, А. Зегерс, Ф. Вольф, Ф. Фюман фашизмнинг жирканч қиёфасини фош этувчи, инсоннинг жамият олдидаги масъулиятини ифодаловчи асарлар ёзишди. Аммо бу ерда ахборот имконияти ва фикрлар эркинлиги бўлмаган шароитда уларнинг ижодий имкониятлари чекланган эди. Г.нинг ғарби (ГФР)да яшаган ва фашизм қабоҳатларининг шоҳиди бўлган В. Борхерт, X. В. Рихтер, Г. Бёлль каби адиблар ўзларининг кўрган-кечирганлари ҳақида таъсирчан асарлар яратишди. Ханс Вернер Рихтернинг ташаббуси б-н тузилган «47 лар гуруҳи» катта роль ўйнади. Шу гуруҳ ҳар йили ўтказиб турган ёзувчиларнинг учрашувлари адабий доирадан чиқиб, сиёсий воқеага ҳам айлана борди. Бир қатор адиблар (Ю. Беккер, Р. Бринкман, А. Клуге, Д. Веллерсхоф) ижтимоий воқеликни талқин этмай, шунчаки тасвирлаш йўлидан бордилар. 70- ва 80-й. ларда эса кўпгина ёзувчилар ижтимоий ва иқтисодий фаолликка интилдилар. Мамлакат бирлашиши б-н немис адабиёти янги ривожланиш босқичига кирди. Янги воқеликии бадиий идрок қилиш ва акс эттириш учун вақт керак бўлади. Меъморлиги. Герман қабилаларининг қад. меъморий ёдгорликлари (ёғочдан ишланган) сақланмаган. Тошдан ишланган меъморий ёдгорликлари (Ахендаги сарой капелласи, 790—805: Фульддаги муқаддас Михаил черкови, 822) кейинги антик ва Византия меъморлиги таъсирида пайдо бўлган. 9— 10-аларда базилика хилидаги безаксиз черковлар қурилди. 11-12-а.ларда роман услубидаги черков ва соборлар (Мария Лах черкови, 1093— 1230; Майнцдаги собор, 1100-1230 ва б.) қад кўтарди. 13-14-а.ларда Г.да готика услубига хос биноларни янги конструкциялар асосида қуриш авж олди. Уйғониш даврида ҳам готика услуби ўз мавқеини йўқотмади. 17-а.да меъморлик ва тасвирий санъатда дабдабали барокко услуби кенг тарқалди. 18-а. нинг 1-ярмида сарой ва черковлар қурилиши янада ривожланди ва баъзан барокко б-н рококо қисман бирлаштирилди, 2-ярмида эса классицизм услубида театр, музей ва ўқув муассасалари қурилди. 19-а.да янги қурилиш материаллари — темир ва бетон конструкциялари пайдо бўлиши туфайли модерн услуби урф бўлди. 20-а.да техника тараққиёти б-н конструктивизм ва функционализм қонунлари асосида (П. Беренс, Б. Таут, В. Гропиус, Л. Мис ван дер Роэ ва б.) саноат ва турар жой бинолари барпо этилиб, шаҳарлар лойиҳаси тузилди. Фашистлар диктатураси даврида Г.да дағал ва бесўнақай кўринишли, классицизмга ёт бинолар қурилди. Бу даврда кўпгина атоқди меъморлар чет элларга кетиб қолдилар. Урушдан кейин айниқса ГДР да бир қолипдаги кўримсиз бинолар қад кўтарди. Кейинги йилларда куркам жамоат бинолари, қулай турар жойлар қурила бошлади, шаҳарларни обод қилишга киришилди. Г. да инсоннинг эҳтиёжларини ҳар томонлама назарда тутган замонавий янги меъморлик намуналари тобора кўпайиб бормоқда. Меъморликдаги янги йўналишлар гўзал ва қулай иншоотлар яратилишига олиб келмоқда. Турли рангларга бўялган лифтлар, эскалаторлар, бино ташқарисига ўрнатилган коммуникациялар меъморий безак вазифасини ҳам ўтайди. Устуннинг қоши, карниз ва нақшлар эса бино ҳуснига ҳусн қўшиб, киши кўзини қувонтиради. Штутгартдаги янги давлат галереяси биноси (меъморлар Ж. Стерлинг, М. Уилфорд). Франкфуртмайндаги 256 метрлик ярмарка минораси (меъмор X. Ян) шу жумлага киради. Тасвирий санъати. Г. ҳудудида палеолит ва неолит, жез ва темир даврлари санъати ёдгорликлари топилган. Мил. бошларида герман қабилаларининг ибтидоий санъати пайдо бўлган. 8—9-а.ларда каролинглар санъати (суяк ўймакорлиги, миниатюра)га Византия, қад. дунё маданияти таъсир этди. 11-13-а.лар санъати (Хильдесхейм соборининг бронза эшиклари, 1015, Рейхенау о.даги Оберцель черковининг деворий расмлари, миниатюралар) диний характердаги роман услубига ўтиш даври бўлди. 13—14-а.ларда немис готикаси тараққий этиб, саройрицарлик маданияти элементлари ўсаётган шаҳарлар маданияти б-н қўшилиб кетди. Уйғониш даврида инсонпарварлик ғоялари б-н суғорилган реалистик санъат вужудга келди. 15-а.да пайдо бўлган бу санъат (С. Лохнер, Л. Мозер, Г. Мулчер, М. Шонгауэр) 16-а.нинг 30-й.ларида А. Дюрер, X. Хольбейн асарларида юксак чўққига кўтарилди. Санъатда 16-а.нинг 2-ярмидан маньеризм, 17-а.дан барокко ҳукмрон бўлиб, 18-а. ўрталарида классицизм пайдо бўлди (Р. Менгс, А. Кауфман, А. Я. Карстенс ва б.). 1848—49 й.лардаги инқилоб даврида жанговар демократик руҳдаги картиналар яратилди (И. П. Газенклевер, К. Гюбнер, К. Ф. Лесинг). 19-а.нинг йирик реалист рассоми А. Менцель ижодида немис ҳаёти ўзининг тўла аксини топди. 20-а. бошларида Г. майда буржуазия оқими —экспрессионизм ватани бўлиб қолди (ҳайкалтарош В. Лембрук ва б.). Фашистлар ҳокимият тепасига келгач, қувғин ва таъқибларга қарамай, баъзи рассомлар (Барлах, Кольвиц, О. Нагель) инсонпарварлик идеалларига содиқ қолдилар. Урушдан кейин утмиш анъаналариии тиклашга киришилди ва Европа ҳамда Америка санъатидаги янги оқимлардан фойдаланилди. Ҳоз. вақтда йўналишлар нақадар хилма-хил бўлмасин, мутаносиблик йўлига интилиш сезилади. Театр санъати тарихи халқ урф-одатлари ва ўйинларидан иборат. 11—15-а.ларда халқ сайёр актёрлари —шпильманлар санъати авж олди (енгил, шўх, кичик пьесалар қуйилган). 16-а. охирларида мактаб драмалари кенг таркалди. Немис актёрларининг биринчи труппалари юзага келди. 18-а.да актриса К. Ф. Нейбер немис театри саҳнасига француз классицизми бадиий тамойилларини олиб чиқди, театрнинг тарбиявий роли учун курашди. 19-а.да Берлин, Брауншвейг, Дрезден, Дюссельдорф, Гамбург ва б. шаҳарлар театр марказига айланди. 19-а охири ва 20-а. бошларида Э. Поссарт, Л. Барнай, Й. Кайнц каби йирик актёрлар етишиб чикди. l-жаҳон уруши йилларида Г. театри реалистик анъаналардан чекинди. 1927 й.да очилган «Пискатор театри» публицистик йўналишдан борди. Драматурглардан Б. Брехт, Ф. Вольф, Э. Толлер, актёрлардан А. Моисеи, Г. Отто, Э. Буш, реж.лардан М. Рейнгардт, Э. Пискатор, Г. Вангенхейм, К. X. Мартинлар театр санъатининг ривожланишига катта ҳисса қўшдилар. Фашизм даврида театр санъати нацистларнинг тарғибот қуролига айланди. Фашизм тор-мор этилгач, нацизмга қарши рухдаги пьесалар пайдо бўлди. Берлин да 150 та театр ва саҳна бор. Бошка шаҳарлардаги театрларнинг ҳам репертуарлари хилма-хил. Классикларнинг пьесалари ҳам катта муваффақият қозонмоқда. Шиллер, Лессинг ва Клейстдан кейин Б. Брехт асарлари пайдо бўлди. Замонавий драматурглардан баъзилари муваффақиятга эришди. Рольф Хокхут, Харальд Мюллер, Танкред Дорст, Клау Поль шу жумлага кирди. Мусиқаси. Ўрта асрларда рицарлар санъати пайдо бўлди, миннезингерлар мактаби шаклланди (Вольфрам фон Эшенбах ва б.); 14-а.да мейстерзингерлар санъати, 16-а.дан чолғу (айниқса орган) мусиқаси (К. Пауман сингари композиторлар ижодида) ривожланди. Ислоҳот даврида халқ қўшиқлари заминида протеста нтхорали пайдо бўлди. Г. Шютц немис мусиқасида оратория ва кантата жанрларини ишлаб чиқди, биринчи немис операси «Дафна» (1627)ни езди. 1723 й.дан И. С. Бах фаолияти бошлангап Лейпциг йирик мусиқа марказига айланди. 18-а. 2-ярмида мусиқали саҳна жанри —зингшпиль пайдо бўлди (И. Хиллер ва б.). Асосан чет элларда ишлаган Г. Гендель, X. Глюк каби композиторлар Англия, Франция ва б. мамлакатлар мусиқа тараққиётига катта ҳисса қўшди. Й. Гайдн, В. А. Моцарт, Л. Бетховен сингари Вена классик мактаби усталари немис мусиқаси ривожига кучли таъсир ўтказди. Л. Бетховен ижоди немис мусиқасининг чўққисидир. 19-а. бошида мусиқийромантизм намояндалари Ф. Шуберт, К. Вебер, Ф. Мендельсон-Бартольди, Р. Шуман, 19-а. 2-ярмида Р. Вагнер. И. Брамс, М. Регерлар ижод қилди. 20-а. бошидан Г.да экспрессионизм (Р. Штраус, А. Шёнберг), неоклассицизм (П. Хиндемит), атонализм каби мусиқий авангардизм оқимлари тарқалди. Фашистлар режими мамлакат мусиқий маданиятига ҳалокатли таъсир қилди. Илғор кайфиятдаги мусиқа арбоблари хориждан бошпана топди. Урушдан кейин кекса авлодга мансуб компзиторларнинг ижоди ва фаолияти (К. Орф ва б.) етакчилик қилди. 60-й.лардан кейингина ёш композиторлар (X. Хенце, К. Штокхаузен) кўзга кўрина бошлади. Берлин, Гамбург, Мюнхен, Франкфуртмайн, Штутгарт, Лейпциг, Дрезден ва б. шаҳарларда опера ва балет театрлари, симфоник оркестрлар, Олий мусиқа мактаблари бор. Кнноси. Г.да кинематография 1895 и. юзага келган. 1-жаҳон уруши арафасида бадиий фильмлар ишлаб чиқарила бошланди. 1916-17 й.лар УФА деб аталган йирик и.ч. фирмаси тузилди. Ф. Ф. Мурнау, Г. В. Пабст, Э. Любич каби реж. ларнинг фильмларида замонасининг ижтимоий мавзулари акс эттирилди. 20-й.ларда немис киносида экспрессионизмнинг кучли таъсири сезилиб туради. 20-й.лар охири ва 30-й.лар бошида «Краузен бувининг бахт томон сафари» (реж. П. Ютци) ва б. реалистик фильмлар яратилди. 1933 й.юзага келган сиёсий реакция немис кинематографияси ривожланишини тўхтатиб қўйди. 2-жаҳон уруши даврида кино нацизм тарғиботининг қуролига айлантирилди. ГФР да 1949 й.дан тижорат ва кўнгилочар фильмлар чиқарила бошлади. 60-й.лардан эътиборан ёш реж.лар бадиий етук экран асарлари яратишди. Кейинчалик замонавий воқелик ва ахлоқ мавзуларига эътибор берила бошлади. Дорис Дуррининг «Эркаклар» комедияси, Вольфганг Петерсоннинг уруш ҳақидаги «Сув ости кемаси» фильми каби бадиий пухта картиналар юзага келди. 1984 й.да яратилган «Париж, Техас», 1988 й.да суратга олинган «Берлин осмони», 1986 й.да дунё юзини кўрган «Роза Люксембург» фильмлари томошабинларга манзур бўлди. Тарихий ва замонавий мавзудаги адабий асарларни экранлаштиришга киришилди. Ўзбекистон —Г. муносабатлари. Г. билан ЎзР ўртасида расмий муносабатлар 1992 й.дан бошланган бўлса ҳам, икки давлат ўртасидаги алоқалар узоқ даврга бориб такалади. 20-а. бошларида ўзбек чеварлари орасида немисларнинг «Зингер» тикув машинаси ниҳоятда машҳур бўлган. Ўзбекистон мустақилликка эрйшгач, икки мамлакат ўртасида тенг ҳуқуқли муносабат ўрнатилди. Ўзбекистоннинг Ғярбий Европадаги биринчи элчихонаси 1993 й.Бонн ш.да очилди. Ўша пайтданоқ ўзаро алоқалар, делегацияларнинг ташрифлари йўлга қўйилди. Г. Федерал иқтисодий ҳамкорлик вазирининг 1992 й. авг.даги расмий ташрифи икки томонлама муносабатларни ривожлантириш учун асос яратди. Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримовнинг 1993 й. апр. да Германияга қилган ташрифи ўзаро савдо-иқтисодий муносабатларга муҳим омил бахш этган бурилиш воқеаси бўлди. Ушбу ташриф якунида имзоланган «Капитал қўйилмаларни амалга оширишга кўмаклашиш ва уларни ўзаро ҳимоялаш тўғрисида» шартнома, «Илмий тадқиқот ва мутахассислар жамғармасини вужудга келтириш» ҳамда «Маданий ҳамкорлик» тўғрисида битимлар икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий асосини белгилаб берди. Ҳамкорлик дастурларини мувофиқлаштириш ва тезроқ амалга ошириш мақсадида 1993 й. авг.да идоралараро комиссия ҳамда 1995 й. май ойида Ўзбекистон —Г. доимий ишчи гуруҳи тузилди. Мазкур комиссия ва гуруҳ мунтазам равишда йиғилишлар ўтказиб, инвестицияларни кафолатлаш ва суғурталаш, лойиҳаларни молиялаш, хусусийлаштиришга кўмаклашиш, қимматли қоғозлар бозорини вужудга келтириш каби муҳим масалаларни ҳал қилиб келаётир. 1993 й. Тошкентда Г. техникавий ҳамкорлик жамиятининг ваколатхонаси очилди. Жамият фаолияти туфайли бозор иқтисодиётига оид семинар ва ўқув курслари ўтказиш йўли б-н мутахассислар тайёрлаш, иқтисодий қонунчилик, хусусийлаштириш, кичик ва ўрта тадбиркорликни ривожлантириш, атроф муҳитни муҳофаза қилиш, шаҳар йўловчи транспортига доир қонун ва низомлар ишлаб чиқиш, «Оналик ва болаликни ҳимоя қилиш» тадбирлари бўйича маслаҳатлар бериш дастури амалга оширила бошлади. 1994 й.да Г. савдо-саноат палаталари бирлашмаси Тошкентда Г. иқтисодиёти вакили бюросини очди. Унинг асосий вазифаси ўзбек ва немис ишбилармонларини ахборот б-н таъминлашдан иборат. Ўша йилнинг июнида Тошкентда К. Аденауэр жамғармасининг ваколатхонаси очилди. Ганновер халқаро ярмаркаси ишлаб турган даврда (1994 й. апр.) ўтказилган «Ўзбекистан иқтисодиёти кунлари» ГФР жамоатчилиги ва ишбилармонларини ғоят қизиқтирди. ГФР президентининг 1995 й. 11—13 апр. да Тошкентга қилган ташрифи давомида иккала мамлакатнинг ишбилармонлари иштирокида қўшма бизнес-семинар ўтказилди. Кейинги йилларда Ўзбекистон банклари, Фанлар академияси ва турли вазирликлари ҳамда муассасалари ходимлари учун амалий машғулотлар, конференциялар ва фойдали учрашувлар бўлиб ўтди. 1995 й.да Штутгарт ш.даги Линден-музейда «Ўзбекистан. Буюк Ипак йўли мероси» мавзусида очилган кўргазма Ўзбекистон-Г. ҳамкорлигини ривожлантиришда сезиларли воқеа бўлди. 1996 й. 18-19 и юн да «Германия марказий Осиё» жамияти, «Дойче Банк», Франкфуртмайн ш. магистрата ва ЎзРнинг ГФРдаги элчихонаси ташаббуси б-н Франкфурт ш.да «Германияда Ўзбекистон иктисодиёти кунлари» халқаро анжумани ўтказилди. ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки Г.нинг «АКА», «КфВ», «Берлинер Банк» ва «Дойче Банк» каби банклари б-н базис битимлари тузган. Шу битимлар асосида камида 778,7 млн. немис маркаси миқдорида турли лойиҳаларни маблағ б-н таъминлаш бошланди. ЎзР Президента И. Каримовнинг Г.га 2001 й. 2—5 апр. кунлари қилган ташрифи икки мамлакатнинг ўзаро муносабатларида сифат жиҳаткдан янги давр бошланганини билдирди. Ташриф давомида молия, сайёхлик, фан-техника, наркотиклар контрабандасига қарши кураш каби соҳалар бўйича ўзаро ҳамкорликни янада кенгайтиришни назарда тутувчи ўн тўртта ҳужжат имзоланди. ЎзР Макроиқтисодиёт ва статистика вазирлигининг маълумотларига кўра, 1997 й.да мамлакатимизнинг дунё мамлакатлари б-н ташқи савдо ҳажмлари бўйича Г. 4-ўринни (Россия, Корея Республикаси, Швейцариядан кейин), Европа мамлакатлари орасида эса 2-ўринни (Швейцариядан кейин) эгаллади. 2000 й.да ўзаро савдо ҳажми 291,9 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистондан Г.га пахта толаси, мис ва ундан ясалган буюмлар, бошқа рангли металлар етказиб берилади ва турли хизматлар кўрсатилади. Г.дан ЎзР га асбоб-ускуна, балиқ маҳсулотлари, қанд-шакар ва қандолат маҳсулотлари, буғдой уни, кимёвий маҳсулотлар, қора металл ва ундан тайёрланган буюмлар, транспорт воситалари, сарёғ ва ўсимлик ёғи, оптик асбоб ва аппарат лар, сут маҳсулотлари, қоғоз ва картон, пластмасса ва ундан ясалган буюмлар, учиш аппаратлари ва б. етказиб берилади ва турли хизматлар кўрсатилади. Енгил саноат, пахта ва унинг чиқитларини қайта ишлаш, тиббиёт ва фармацевтика препаратлари и. ч., қ. х. маҳсулотларини қайта ишлаш, юк ва йўловчи ташиш, автосервис, илмий ишланмалар, савдо-сотиқ ва б. соҳаларда бир нечта қўшма корхона фаолият юритаётир. ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар вазирлиги ҳузурида Г.нинг 40 та фирма ва компанияси ваколатхоналари расмийлаштирилган. Улар қаторида «Даймлер Бенц», «Сименс», «Алкатель», «Тиссен», «Люфтганза», «БАСФ», «Саламандер» каби жаҳонга машҳур фирмалар бор. «Ландтехник-Ташкент», «Чирком», «Уз-Винклер», «Грассо», «ТашВирт», «Интермед Экосан», «Намбум» ва б. қўшма корхоналар қ. х. ускуналари тайёрлаш, қ. х. машиналари ва йўл техникалари, телефон тармокларига хизмат кўрсатиш, новвойчилик ускуналарини олиб келиш ва уларни монтаж қилиш, тиббий дориларни етказиб бериш, гўшт-ёғ маҳсулотлари ва қоғоз ишлаб чиқариш б-н машғул. Ўзбекистон — Г. муносабатларида Тошкент ва Берлин ш.лари ўртасидаги ҳамкорлик муҳим аҳамиятга эга. Икки давлат пойтахтларининг ҳамкорлиги фақат иқтисодий соҳани эмас, ижтимоий-маданий соҳаларни ҳам кенг қамраб олган. Г. пойтахти Бонндан Берлинга кўчирилгач, 2001 й. 3 апр.да Берлинда Ўзбекистон элчихонасининг янги биноси очидди. Унда ЎзР Президенти И. Каримов қатнашди. Икки томонлама муносабатларда маданият, санъат, фан, халқ таълими, оммавий ахборот воситалари, соғлиқни сақлаш ва спорт соҳаларидаги ҳамкорлик ҳам катта аҳамиятга эга. Г.да Ўзбекистан маданияти кунлари доирасида Берлин, Потсдам, Дортмунд, Бонн, Штутгарт, Гамбург, Мюнхен, Ганновер, Висбаден ш.ларида Ўзбекистоннинг мусика, тасвирий ва театр санъати кенг намойиш этилганлиги бунинг ёрқин мисолидир. Мамлакатимиз театр ва кино усталари Тюбинг, Берлин, Котбус, Манхайм, Мюльхаймда ўтказилган фестивалларда ҳам фаол иштирок этишди. Ўз навбатида республикамизда ҳам Г. маданияти кунлари муваффақиятли ўтди. Икки томонлама ҳамкорликнинг ривожига К. Аденауэр, Ф. Эберт жамғармалари, Гёте номидаги ин-т, Г. олий ўқув юртлари, ун-тлари ректорлари конференцияси, «Дойче Велле» телекомпанияси. «Германия-Ўзбекистон» дўстлик жамияти, «ЭПОГ» Берлин жамоат маданий бирлашмаси катта ҳисса қўшмоқдалар. Аденауэр жамғармаси кўмагида Сант-Аугустин ш.да «Амир Темур ва унинг жаҳон тарихида тутган ўрни» мавзуида илмий конференция, «Орол экологик фожиасинннг миллий ва халқаро аспектлари» симпозиумлари ўтказилди. Журналистлар гуруҳи ва немис ижодий зиёлилари вакиллари ташаббуси б-н Орол ҳақида ҳужжатли фильм олишга киришилди. Қорақалпоғистон болалар касалхоналарига доридармонлар ва тиббиёт ускуналари учун маблағ йиғиш ташкил қилинди ва бу ҳудудда сув тозалаш иншоотларини яратиш учун маблағ т ў п л а н д и . Ўзбекистан Миллий ун-ти ва Самарқанд ун-тининг Гумбольдт номидаги ҳамда Бамберг ва Гёттинген ш.ларидаги ун-тлар б-н ҳамкорлиги самарали ривожланаётир. ЎзР да немис миллатига мансуб 25 мингга яқин киши яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.