Gidroliz

Gidroliz (gidro... va yun. lysis —ajraliş, parçalaniş) —moddalar b-n suv örtasida özaro ta'sir natijasida turli birikmalar (kislota, asos va b.) hosil bölişi, jumladan (tuzlarda) ion almaşinuv reaksiyasi. G.ni qöyidagi umumiy tenglama b-n körsatiş mumkin: A-V+N-ON «± A-N+V-ON, bu yerda A—V —gidrolizlanuvçi modda (tuz), A—N (kislota). V—ON (asos) — gidroliz mahsuloti. G. anorganik va organik birikmalarda köp tarqalgan muhim jarayondir. G. tuzlar, uglevodlar, oqsillar, efirlar, yoğlar va b. turli sinfga mansub birikmalarda uçraydi. Tuzlar gidrolizlanişi massalar ta'siri qonuniga böysunadi. Köpçilik hollarda tuzlar gidrolizi qaytar reaksiyadir. G. natijasida erimaydigan yoki yengil uçuvçan modda hosil bölsa, reaksiya tuz butunlay parçalangunça davom etadi. Kuçsiz kislota b-n kuçli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda eritma işqoriy muhitli böladi: CH,COONa+HOH# <± C H , C O O H + N a + + O H - Kuçsiz asos b-n kuçli kislotadan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda esa eritma kislota muhitli böladi: NH4C1+HOH <± NH4OH+H+C1. Kuçsiz kislota va kuçsiz asosdan tarkib topgan tuzlar töla G.ga uçraydi: A12S3+6H2O=2A1(OH)3+3H2ST 2Ar+3S2-+6H2O=2Al(OH)3+3H2St. Kuçli kislota va kuçli asosdan tarkib topgan tuzlar G.ga uçramaydi, ularning suvdagi eritmalari neytral böladi. Muhitning kislotali yo işqorli bölişini ta'minlaydigan bufer eritmalar G. tufayli mavjud böla oladi. Bunday eritmalarning fiziologik ahamiyati ham juda muhim — organizmning normal hayot faoliyati uçun N+ ionlari doim birday konsentratsiyada bölişi zarur. Yer pöstining bir qança geologik özgarişlari, minerallar hosil bölişi va tuproqning şakllanişi tuzlarning gidrolizlanişiga boğliq. Tuzlarning gidrolizlanişi kimyo sanoatidagi köpgina muhim jarayonlarga asos bölib xizmat qiladi. Organik birikmalarning gidrolizlanişi — ularning suv ta'sirida parçalanib ikki yoki undan ortiq modda hosil qilişi demakdir. Organik moddalar aksari kislota yoki işqorlar iştirokida gidrolizlanadi. Yana q. Gidroliz sanoati.