Gidromexanika
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 296-b. — ziyouz.com
Gidromexanika (gidro... va mexanika) —mexanika bölimi; suyuqpik va gazsimon muhitlarning muvozanati va harakatini, şuningdek suyuqlikning unga botirilgan yoki suyukliqda harakatlanayotgan jism b-n özaro ta'siri qonuniyatlarini örganadi; gidrodinamika va gidrostatikata bölinadi. G. amaliyot b-n uzviy boğlangan holda rivojlandi. Dastlabki gidrotexnik qurilmalar (kanallar, quduqlar) va suzib yuruvçi vositalar (sol, qayiqlar) qadimdan ma'lum. Nisbatan murakkab bölgan aero va gidromexanik qurilmalar (eşkak, yelkan, rul, nasos)ning ixtiro qilinişi ham uzoq ötmişga borib taqaladi. Dengizda suziş, harbiy işlarning rivojlanişi mexanika asoslarining, xususan G.ning paydo bölişiga asos böldi. Muhit (suv, havo) b-n unda harakatlanayotgan yoki tinç turgan jism orasidagi ta'sirlar G.ning asosiy masalalari hisoblanadi. Arximed kaşf qilgan qonun va suyuqliklar muvozanati nazariyasi porşenli nasoslar yaratişga asos böldi. Leonardo da Vinçi jismlarning suyuklik va gazlardagi harakatni örgandi, quşlarning uçişini kuzatib, muhit qarşiligi mavjudligini kaşf qildi. B. Paskal suyuqliklarda bosim tarqaliş qonunlarini kaşf qildi. I. Nyuton suyuqliklarda içki işqalaniş qonunlarini tahlil qilib berdi. Bu esa suyuqliklarning jism yuzasiga işqalanişi natijasida hosil böladigan qarşilik kuçlarini hisoblaşga asos böldi. Bu dinamikaning asosiy qonunlari va tenglamalarini belgilab berdi. L. Eyler va D. Bernulli nazariy gidrodinamikaning asoslarini yaratdilar. J. Lagranj va O. Koşi, G. Kirxgof, G. Gelmgol's, N. Ye. Jukovskiy, asarlarida ideal suyuqliklarda harakatlanayotgan jismlarning suyriligini aniqlaşning analitik usullari işlab çiqildi; bu usullar suyuqliklarning turli şakldagi kanallarda harakatlanişiga, qattiq jismlarning suyuqlik va gazlarda harakatlanişiga tegişli köpgina masalalarni yeçişda tadbiq qilindi. Qovuşoq suyuqliklar harakatini örganiş gidravlika, gidrotexnika va maşinasozlikning (işqalanuvçi yuzalarni moylaş) rivojlanişiga asos böldi. Zamonaviy G. köpgina bölimlardan iborat bölib, boşqa fanlar, xususan mat., fizika, kimyo b-n uzviy boğlangan (yana q. Gidroaeromexanika). Kudratilla Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОМЕХАНИКА (гидро... ва механика) —механика бўлими; суюқпик ва газсимон муҳитларнинг мувозанати ва ҳаракатини, шунингдек суюқликнинг унга ботирилган ёки суюклиқда ҳаракатланаётган жисм б-н ўзаро таъсири қонуниятларини ўрганади; гидродинамика ва гидростатиката бўлинади. Г. амалиёт б-н узвий боғланган ҳолда ривожланди. Дастлабки гидротехник қурилмалар (каналлар, қудуқлар) ва сузиб юрувчи воситалар (сол, қайиқлар) қадимдан маълум. Нисбатан мураккаб бўлган аэро ва гидромеханик қурилмалар (эшкак, елкан, руль, насос)нинг ихтиро қилиниши ҳам узоқ ўтмишга бориб тақалади. Денгизда сузиш, ҳарбий ишларнинг ривожланиши механика асосларининг, хусусан Г.нинг пайдо бўлишига асос бўлди. Муҳит (сув, ҳаво) б-н унда ҳаракатланаётган ёки тинч турган жисм орасидаги таъсирлар Г.нинг асосий масалалари ҳисобланади. Архимед кашф қилган қонун ва суюқликлар мувозанати назарияси поршенли насослар яратишга асос бўлди. Леонардо да Винчи жисмларнинг суюклик ва газлардаги ҳаракатни ўрганди, қушларнинг учишини кузатиб, муҳит қаршилиги мавжудлигини кашф қилди. Б. Паскаль суюқликларда босим тарқалиш қонунларини кашф қилди. И. Ньютон суюқликларда ички ишқаланиш қонунларини таҳлил қилиб берди. Бу эса суюқликларнинг жисм юзасига ишқаланиши натижасида ҳосил бўладиган қаршилик кучларини ҳисоблашга асос бўлди. Бу динамиканинг асосий қонунлари ва тенгламаларини белгилаб берди. Л. Эйлер ва Д. Бернулли назарий гидродинамиканинг асосларини яратдилар. Ж. Лагранж ва О. Коши, Г. Кирхгоф, Г. Гельмголъц, Н. Е. Жуковский, асарларида идеал суюқликларда ҳаракатланаётган жисмларнинг суйрилигини аниқлашнинг аналитик усуллари ишлаб чиқилди; бу усуллар суюқликларнинг турли шаклдаги каналларда ҳаракатланишига, қаттиқ жисмларнинг суюқлик ва газларда ҳаракатланишига тегишли кўпгина масалаларни ечишда тадбиқ қилинди. Қовушоқ суюқликлар ҳаракатини ўрганиш гидравлика, гидротехника ва машинасозликнинг (ишқаланувчи юзаларни мойлаш) ривожланишига асос бўлди. Замонавий Г. кўпгина бўлимлардан иборат бўлиб, бошқа фанлар, хусусан мат., физика, кимё б-н узвий боғланган (яна қ. Гидроаэромеханика). Кудратилла Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.