Gidrotexnik melioratsiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 302-b. — ziyouz.com
Gidrotexnik melioratsiya -tuproqning noqulay suv-havo va tuz rejimi (qurğoqçilik ortiqça namlik va b.)ni tubdan yaxşilaşga möljallangan injenerlik-texnika tadbirlari majmui. Örta Osiyoning suğoriladigan zonalarida G.m.ning quyidagi turlari qöllaniladi: suğoriş, yaylovlarni suv b-n ta'minlaş, yerlarning zaxini qoçiriş, ortiqça yer osti suvlarini çiqarib yuboriş, tuproqni şörsizlantiriş, tuproq eroziyasiga qarşi kuraş, daryo oqimini tartibga soliş va boşqalar G.m. qişloq xöjaligi melioratsiyasining boşqa turlari b-n birga tuproqning tuz va suv rejimini boşkarişga imkon beradi, q.x. işlab çiqarişning barqarorligini ta'minlaydi, suv va yer resurslaridan unumli foydalaniş imkoni-yatini yaratadi. G.m. tadbirlarini amalga oşiriş maqsadida gidrotexnika inşootlari quriladi, ularning işlaşi suğoriladigan yerlar suv balansining kirim (suv manbalari) va çiqim (sarflari) qismlari körsatkiçlarini tubdan özgartirib yuboradi. Suğoriladigan yerlarga (suğoriladigan hudud b-n birga) suv çiqariş va uni taqsimlaşni ta'minlovçi injenerlik inşootlari va qurilmalar turkumi suğoriş tizimini taşkil etadi. Daryolar oqimini tartibga soliş uçun ularning özani çuqurlatiladi va kengaytiriladi, töğon va kötarmalar, suv omborlari quriladi. Şör bosgan yerlarda şör yuvişga işlatilgan suvlar kollektor-drenaj tarmoqlari orqali çiqarib yuboriladi (q. Drenaj). Suv eroziyasiga qarşi kuraş maqsadlarida toğ yon bağirlarida suv yiğuvçi kanallar qaziladi, terassalar yasaladi, ekin ekiladigan yerlarni seldan saqlaş uçun seldan himoya vositalari qöllanadi, selxonalar quriladi. G.m. taşkiliy-xöjalik va agrotexnika tadbirlari (almaşlab ekiş, q.x. ekinlari yetiştirişda ilğor agrotexnika) b-n birga olib bori lad i, q.x. melioratsiyasining kimyoviy melioratsiyasi, agroörmon melioratsiyasi va b. turlari b-n birgalikda q.x. işlab çiqarişi tabiiy şaroitlarini yaxşilaşga qaratilgan yagona kompleksiga kiradi. Ad.: Selskoxozyaystvenniye gidrotexniçeskiye melioratsii, Kiyev, 1977. Odil Qodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИДРОТЕХНИК МЕЛИОРАЦИЯ -тупроқнинг ноқулай сув-ҳаво ва туз режими (қурғоқчилик ортиқча намлик ва б.)ни тубдан яхшилашга мўлжалланган инженерлик-техника тадбирлари мажмуи. Ўрта Осиёнинг суғориладиган зоналарида Г.м.нинг қуйидаги турлари қўлланилади: суғориш, яйловларни сув б-н таъминлаш, ерларнинг захини қочириш, ортиқча ер ости сувларини чиқариб юбориш, тупроқни шўрсизлантириш, тупроқ эрозиясига қарши кураш, дарё оқимини тартибга солиш ва бошқалар Г.м. қишлоқ хўжалиги мелиорациясининг бошқа турлари б-н бирга тупроқнинг туз ва сув режимини бошкаришга имкон беради, қ.х. ишлаб чиқаришнинг барқарорлигини таъминлайди, сув ва ер ресурсларидан унумли фойдаланиш имкони-ятини яратади. Г.м. тадбирларини амалга ошириш мақсадида гидротехника иншоотлари қурилади, уларнинг ишлаши суғориладиган ерлар сув балансининг кирим (сув манбалари) ва чиқим (сарфлари) қисмлари кўрсаткичларини тубдан ўзгартириб юборади. Суғориладиган ерларга (суғориладиган ҳудуд б-н бирга) сув чиқариш ва уни тақсимлашни таъминловчи инженерлик иншоотлари ва қурилмалар туркуми суғориш тизимини ташкил этади. Дарёлар оқимини тартибга солиш учун уларнинг ўзани чуқурлатилади ва кенгайтирилади, тўғон ва кўтармалар, сув омборлари қурилади. Шўр босган ерларда шўр ювишга ишлатилган сувлар коллектор-дренаж тармоқлари орқали чиқариб юборилади (қ. Дренаж). Сув эрозиясига қарши кураш мақсадларида тоғ ён бағирларида сув йиғувчи каналлар қазилади, терассалар ясалади, экин экиладиган ерларни селдан сақлаш учун селдан ҳимоя воситалари қўлланади, селхоналар қурилади. Г.м. ташкилий-хўжалик ва агротехника тадбирлари (алмашлаб экиш, қ.х. экинлари етиштиришда илғор агротехника) б-н бирга олиб бори лад и, қ.х. мелиорациясининг кимёвий мелиорацияси, агроўрмон мелиорацияси ва б. турлари б-н биргаликда қ.х. ишлаб чиқариши табиий шароитларини яхшилашга қаратилган ягона комплексига киради. Ад.: Сельскохозяйственные гидротехнические мелиорации, Киев, 1977. Одил Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.