Drenaj
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 388–389-b. — ziyouz.com
Drenaj DRENAJ, qişloq xöjaligi yerlarini drenajl aş — q. x. melioratsiyasining muhandislik usuli; ekinlarning normal rivojlanişiga xalaqit beradigan ortiqça tuproq-grunt suvlarini va yeuvda eruvçan zaqarli tuzlarni tuproq qatlamlaridan çiqarib taşlaş uçun quriladigan gidrotexnika inşootlari tizimi. Grunt suvlari töplanib qoladigan yoki uning oqib ketişi qiyin bölgan joylarda şörlaniş va botqoqlanişga uçragan tuproklarda D. barpo qilinadi. Bunday yerlarda D. quriş gurunt suvlarining oqib ketişini va natijada tuproq qatlamining tadrijiy şörsizlanişini, yuza grunt suvlari sathini pasaytirişni ta'minlovçi meliorativ kompleksning asosi hisoblanadi. Şörlangan qurğoqçil zonadagi r-nlarda gidrotexnik D. grunt suvlari sathini şör yuvişni ötkazişga imkon beradigan çuqurlikkaça pasaytiriş; drenajlanadigan tuproq-grunt qatlamidan şör yuvişda suvda eriydigan zaharli tuzlarni çiqarib taşlaş; çuçuklaştirilgan grunt suvlari sathini ildiz tarqaladigan tuproq qatla-mini şörlanişga olib kelmaydigan darajada saklaş kabilarni ta'minlaydi.
Suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida gorizontal drenaj:, vertikal drenaj va kombinatsiyalangan drenaj: tiplari qöllaniladi. D.ning turli tiplari hududning geologiklitologik va xöjalik şaroitlariga qarab qöllaniladi. Ularning konkret şaroitdagi samaradorligi gruntlarning suvfizik xossalari va drenajlanadigan obyektning gidro-geologik-meliorativ xususiyatlari (grunt suvlarining bosimi, ularning oziklaniş şaroitlari) b-n belgilanadi.
Özbekistonda hoz. suğorilayotgan va kelgusida suğorişga yaroqli hududlar gidrogeologik şaroitlar hamda D. turini qöllaş böyiça tiplarga bölingan (q. Meliorativ rayonlaştiriş). 90-y. lar boşida Örta Osiyodagi deyarli 7 mln. ga suğoriladigan yerlarda 125 ming km oçiq va 30 ming km dan ortik. yopiq D. tarmoqdari, 5000 dan ortiq vertikal D. burği quduqlari qurilgan. Yana q. Şör yerlar melioratsiyasi.
Maşarif Boqiyev.
Q.: Meliorativ rayonlaştiriş, Şör yerlar melioratsiyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДРЕНАЖ, қишлоқ хўжалиги ерларини дренажл аш — қ. х. мелиорациясининг муҳандислик усули; экинларнинг нормал ривожланишига халақит берадиган ортиқча тупроқ-грунт сувларини ва еувда эрувчан зақарли тузларни тупроқ қатламларидан чиқариб ташлаш учун қуриладиган гидротехника иншоотлари тизими. Грунт сувлари тўпланиб қоладиган ёки унинг оқиб кетиши қийин бўлган жойларда шўрланиш ва ботқоқланишга учраган тупрокларда Д. барпо қилинади. Бундай ерларда Д. қуриш гурунт сувларининг оқиб кетишини ва натижада тупроқ қатламининг тадрижий шўрсизланишини, юза грунт сувлари сатҳини пасайтиришни таъминловчи мелиоратив комплекснинг асоси ҳисобланади. Шўрланган қурғоқчил зонадаги р-нларда гидротехник Д. грунт сувлари сатҳини шўр ювишни ўтказишга имкон берадиган чуқурликкача пасайтириш; дренажланадиган тупроқ-грунт қатламидан шўр ювишда сувда эрийдиган заҳарли тузларни чиқариб ташлаш; чучуклаштирилган грунт сувлари сатҳини илдиз тарқаладиган тупроқ қатла-мини шўрланишга олиб келмайдиган даражада саклаш кабиларни таъминлайди.
Суғориладиган деҳқончилик минтақаларида горизонтал дренаж:, вертикал дренаж ва комбинацияланган дренаж: типлари қўлланилади. Д.нинг турли типлари ҳудуднинг геологиклитологик ва хўжалик шароитларига қараб қўлланилади. Уларнинг конкрет шароитдаги самарадорлиги грунтларнинг сувфизик хоссалари ва дренажланадиган объектнинг гидро-геологик-мелиоратив хусусиятлари (грунт сувларининг босими, уларнинг озикланиш шароитлари) б-н белгиланади.
Ўзбекистонда ҳоз. суғорилаётган ва келгусида суғоришга яроқли ҳудудлар гидрогеологик шароитлар ҳамда Д. турини қўллаш бўйича типларга бўлинган (қ. Мелиоратив районлаштириш). 90-й. лар бошида Ўрта Осиёдаги деярли 7 млн. га суғориладиган ерларда 125 минг км очиқ ва 30 минг км дан ортик. ёпиқ Д. тармоқдари, 5000 дан ортиқ вертикал Д. бурғи қудуқлари қурилган. Яна қ. Шўр ерлар мелиорацияси.
Машариф Боқиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.