Şör yerlar melioratsiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com
Şör yerlar melioratsiyasi - tuproqning ösimlik ildizi tarqaladigan qatlamidan q.x. ekinlari hosili va sifatini pasaytiruvçi suvda eriydigan ortiqça zararli (zaharli) tuzlarni çiqarib taşlaş jarayoni. Suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida Ş.ye.m. juda katta xöjalik ahamiyatiga ega, çunki q.x.da foydalanilayotgan yerlarning qariyb 60—65% u yoki bu darajada şörlangan (faqat Özbekistonning özida turli darajada şörlangan yerlar maydoni 2,4 mln.ga dan (66,7%) ortiq). Ş.ye.m. gidrotexnik melioratsiya vaagrotexnika tadbirlari majmui orqali amalga oşiriladi. Meliorativ tadbirlar majmui şör yuvişda suvni juda kam sarflagan holda tuproqdagi ösimlik uçun zarur oziq moddalar va ularning rivojlanişi uçun qulay tuproq suvfizik xossalarini saqlaşda eng yuqori samarani ta'minlaşi kerak. Tuproqdan namning buğlaniş miqdorini tartibga soluvçi samarali drenaj, ratsional suğoriş rejimi va agrotexnika (attmaşlab ekiş, yerlarni tekislaş, tuproqqa ekiş oldidan va qator oralariga işlov beriş va boşqalar)ni qöllaş qayta şörlaniş imkonini keskin pasaytiradi. Ş.ye.m.da suğoriladigan uçastkalar va yer massivlari böylab ihota örmon mintaqalari taşkil etiş, tuproqning şörlaniş darajasiga köra kapital va profilaktik şör yuvişning optimal muddatlari hamda normalarini töğri belgilaş muhim ahamiyatga ega.
Gidromorf va oraliq tipdagi tuproqlarda şöri yuvilgan yerlarning qayta şörlanişini bartaraf etiş uçun suv beriş rejimini belgilaşda tuz profili, aeratsiya zonasidagi tuproqgrunt tuzilişi, grunt suvlari rejimi, ularning çuqurligi va minerallaşiş darajasi hisobga olinadi. Şunga muvofiq gidromodul böyiça rayonlaştiriş uslubi, sugoriş usullari va suv beriş texnikasi takomillaştiriladi. Şörxok yoki şörlanişga moyil tuproklarda kimyoviy melioratsiya (ohaklaş, gipslaş, kislota eritmalaridan foydalaniş) bilan qöşib olib boriladigan maxsus şör yuviş texnologiyasi köllaniladi (yana q. Yer şörini yuviş).
Ad.: Kamilov O.K., Melioratsiya zasolyonnmx poçv Uzbekistana, T., 1985.
Q.: Yer şörini yuviş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШЎР ЕРЛАР МЕЛИОРАЦИЯСИ - тупроқнинг ўсимлик илдизи тарқаладиган қатламидан қ.х. экинлари ҳосили ва сифатини пасайтирувчи сувда эрийдиган ортиқча зарарли (заҳарли) тузларни чиқариб ташлаш жараёни. Суғориладиган деҳқончилик минтақаларида Ш.е.м. жуда катта хўжалик аҳамиятига эга, чунки қ.х.да фойдаланилаётган ерларнинг қарийб 60—65% у ёки бу даражада шўрланган (фақат Ўзбекистоннинг ўзида турли даражада шўрланган ерлар майдони 2,4 млн.га дан (66,7%) ортиқ). Ш.е.м. гидротехник мелиорация ваагротехника тадбирлари мажмуи орқали амалга оширилади. Мелиоратив тадбирлар мажмуи шўр ювишда сувни жуда кам сарфлаган ҳолда тупроқдаги ўсимлик учун зарур озиқ моддалар ва уларнинг ривожланиши учун қулай тупроқ сувфизик хоссаларини сақлашда энг юқори самарани таъминлаши керак. Тупроқдан намнинг буғланиш миқдорини тартибга солувчи самарали дренаж, рационал суғориш режими ва агротехника (аттмашлаб экиш, ерларни текислаш, тупроққа экиш олдидан ва қатор ораларига ишлов бериш ва бошқалар)ни қўллаш қайта шўрланиш имконини кескин пасайтиради. Ш.е.м.да суғориладиган участкалар ва ер массивлари бўйлаб иҳота ўрмон минтақалари ташкил этиш, тупроқнинг шўрланиш даражасига кўра капитал ва профилактик шўр ювишнинг оптимал муддатлари ҳамда нормаларини тўғри белгилаш муҳим аҳамиятга эга.
Гидроморф ва оралиқ типдаги тупроқларда шўри ювилган ерларнинг қайта шўрланишини бартараф этиш учун сув бериш режимини белгилашда туз профили, аэрация зонасидаги тупроқгрунт тузилиши, грунт сувлари режими, уларнинг чуқурлиги ва минераллашиш даражаси ҳисобга олинади. Шунга мувофиқ гидромодуль бўйича районлаштириш услуби, сугориш усуллари ва сув бериш техникаси такомиллаштирилади. Шўрхок ёки шўрланишга мойил тупрокларда кимёвий мелиорация (оҳаклаш, гипслаш, кислота эритмаларидан фойдаланиш) билан қўшиб олиб бориладиган махсус шўр ювиш технологияси кўлланилади (яна қ. Ер шўрини ювиш).
Ад.: Камилов О.К., Мелиорация засолённмх почв Узбекистана, Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.