Yer şörini yuviş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 68–69-b. — ziyouz.com
Yer şörini yuviş YER ŞÖRINI YUVIŞ, şör yuviş, şörlangan tuproqlarni yuviş— tuproqdagi ösimlik uçun zararli tuzlarni eritib, tuproq-grunt Özbekiston Respublikasi yer fondining toifalar böyiça taqsimoti (2001 y. 1 yanv., ming ga)ning yuqori qatlamlaridan quyiga va söng şöri yuviladigan maydon taşqarisiga çiqarib yuboriş; melioratsiya tadbirlaridan biri. Özbekistoida şör va şörlanişga duçor bölgan yerlarni suv b-n yuvib özlaştirişni birinçi marta A. Middendorf, keyinçalik V. V. Dokuçayev, M.M. Buşuyev, N. A. Dimo na-zariy asoslab berdilar. Şöri yuviladigan maydon yuzasiga berilgan suvda tuproq zarraçalaridagi tuz kristallari eriydi. Hosil bölgan eritmani şimilişda davom etayotgan suv öz harakati b-n tuproqning pastki qatlamlariga olib tuşadi va şunday qilib, tuproqning ösimlik ildizi tarqaladigan qismi zararli tuzlardan tozalanadi.
Ye. ş. yu. kapital (yerlarni özlaştiriş davrida ötkaziladi) va eksplua-tatsion yoki profilaktik (joriy) turlarga bölinadi. Kapital şör yuvişda aeratsiya zonasidagi tuproq-grunt qatlamini kerakli çuqurlikda (2,5—3,0 m) va grunt suvlarning 3—4 m dan kam bölmagan yuqori qatlamini şörsizlantiriş maqsadida ötkaziladi. Asosan qadimdan suğoriladigan zonalardagi juda şörlangan partov (qöriq va böz uçastkalarni yoki yangi suğoriladigan maydonlardagi şu kabi şörlangan) yerlarni özlaştirişda qöllaniladi. Özlaştiriş suvi katta normalar b-n ötkaziladi (10—25 ming m3/ga). Kuçli şörlangan, mexanik tarkibi oğir, vertikal suv ayirboşlaşni qiyinlaştiradigan, qatlamli tuzilişga ega bölgan tuproqlarni özlaştiriş kuzqiş yoki erta bahorda 2—3 mavsumga çözilişi mumkin. Bir mavsumning özida katta şör yuviş normasi (5—10 ming m3/ga). 5—12 sutkalik oraliq b-n, ilgari taxm. 20 sm qalinlikda berilgan suv töliq şimilganidan keyin 2,5 — 3,0 ming m3/ga miqdorda bölib-bölib yoki egatlar böylab uzluksiz oqizib beriladi. Ba'-zan Ye. ş. yu.da tuproqning filtratsiya xususiyatiga qarab bir-biridan 15—25 m uzoqlikda, çuq. 1,2—1,8 m bölgan zovur-suv quyigiçlar oçiladi. Suv beriş 1,5—2 m qalinlikdagi tuproq-grunt qatlami töla çuçuklanguniga qadar davom ettiriladi (q. Şör yerlar melioratsiyasi). Kapital şör yuviş turlaridan biri şoli ekib şör yuvişdir. Umumiy 20—30 ming m3/ga normada kapital şör yuviş tuproq-gruntning suv-fizik xossalariga va hududning drenaj qilinganligiga qarab 3—4 oy vaqt kerak böladi. Ekspl uatatsion yoki profilaktik (joriy) Ye. ş. yu. dalalar ekindan böşagan davrda amalga oşiriladi va tuproq-gruntning yuqori qatlamini mavsum davomida töplangan tuzlardan tozalaş uçun ötkaziladi. Şunday şör yuvişlarni bir neça yil davomida uzluksiz ötkaziş natijasida tuproqni şörsizlantirişta erişiladi. Bunday usul kapital şör yuvişga nisbatan yerlarni q.x. oborotidan çiqariş, qöşimça drenaj qiliş va suğoriş tarmoğini kuçaytiriş yoki qayta qurişni talab qilmaydi. Ayrim hollarda joriy şör yuvişni tuproqda nam jamğariş uçun ötkaziladigan suv beriş — yaxob ham bajaradi. Su-ğorma dehqonçilik zonalarida eksp-luatatsion şör yuviş kuzqiş faslida 3—4, ayrim yerlarda esa 6—8 ming m3/ga umumiy normada, 6—8 kun oralatib, 2—3 marta suv beriş yöli b-n ötkaziladi. Atmosfera yoğinlari köp (250 mm) yerlarda profilaktik şör yuvişni kuzqiş davrida ötkaziş maqsadiga muvofiqdir. Yoğinlar kam tuşadigan mintaqalar (Xorazm, Qoraqalpoğiston)da yerlarni kuzda (noyab.) 2—3 marta va albatta ekiş oldidan qöşimça (fev.—mart) yuviş tavsiya etiladi. Kam şörlangan va mexanik tarkibi yengil tuproqlarda faqat ba-horgi yuviş b-n çeklaniş mumkin. Bunday suv ayni vaqtda yaxob vazifasini ham bajaradi.
Ad.: Mirzayev A., Suğoriş va zax qoçiriş melioratsiyasi, T., 1979; Osvoyeniye zasolennix oroşayemix poçv i oxrana poçvennogo pokrova, M., 1980; Nakopleniye i vimivaniye soley iz ostrukturennix poçv, M., 1984.
Obid Ramazonov, Qosimjon Rahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ШЎРИНИ ЮВИШ, шўр ювиш, шўрланган тупроқларни ювиш— тупроқдаги ўсимлик учун зарарли тузларни эритиб, тупроқ-грунт Ўзбекистон Республикаси ер фондининг тоифалар бўйича тақсимоти (2001 й. 1 янв., минг га)нинг юқори қатламларидан қуйига ва сўнг шўри ювиладиган майдон ташқарисига чиқариб юбориш; мелиорация тадбирларидан бири. Ўзбекистоида шўр ва шўрланишга дучор бўлган ерларни сув б-н ювиб ўзлаштиришни биринчи марта А. Миддендорф, кейинчалик В. В. Докучаев, М.М. Бушуев, Н. А. Димо на-зарий асослаб бердилар. Шўри ювиладиган майдон юзасига берилган сувда тупроқ заррачаларидаги туз кристаллари эрийди. Ҳосил бўлган эритмани шимилишда давом этаётган сув ўз ҳаракати б-н тупроқнинг пастки қатламларига олиб тушади ва шундай қилиб, тупроқнинг ўсимлик илдизи тарқаладиган қисми зарарли тузлардан тозаланади.
Е. ш. ю. капитал (ерларни ўзлаштириш даврида ўтказилади) ва эксплуа-тацион ёки профилактик (жорий) турларга бўлинади. Капитал шўр ювишда аэрация зонасидаги тупроқ-грунт қатламини керакли чуқурликда (2,5—3,0 м) ва грунт сувларнинг 3—4 м дан кам бўлмаган юқори қатламини шўрсизлантириш мақсадида ўтказилади. Асосан қадимдан суғориладиган зоналардаги жуда шўрланган партов (қўриқ ва бўз участкаларни ёки янги суғориладиган майдонлардаги шу каби шўрланган) ерларни ўзлаштиришда қўлланилади. Ўзлаштириш суви катта нормалар б-н ўтказилади (10—25 минг м3/га). Кучли шўрланган, механик таркиби оғир, вертикал сув айирбошлашни қийинлаштирадиган, қатламли тузилишга эга бўлган тупроқларни ўзлаштириш кузқиш ёки эрта баҳорда 2—3 мавсумга чўзилиши мумкин. Бир мавсумнинг ўзида катта шўр ювиш нормаси (5—10 минг м3/га). 5—12 суткалик оралиқ б-н, илгари тахм. 20 см қалинликда берилган сув тўлиқ шимилганидан кейин 2,5 — 3,0 минг м3/га миқдорда бўлиб-бўлиб ёки эгатлар бўйлаб узлуксиз оқизиб берилади. Баъ-зан Е. ш. ю.да тупроқнинг фильтрация хусусиятига қараб бир-биридан 15—25 м узоқликда, чуқ. 1,2—1,8 м бўлган зовур-сув қуйигичлар очилади. Сув бериш 1,5—2 м қалинликдаги тупроқ-грунт қатлами тўла чучуклангунига қадар давом эттирилади (қ. Шўр ерлар мелиорацияси). Капитал шўр ювиш турларидан бири шоли экиб шўр ювишдир. Умумий 20—30 минг м3/га нормада капитал шўр ювиш тупроқ-грунтнинг сув-физик хоссаларига ва ҳудуднинг дренаж қилинганлигига қараб 3—4 ой вақт керак бўлади. Экспл уатацион ёки профилактик (жорий) Е. ш. ю. далалар экиндан бўшаган даврда амалга оширилади ва тупроқ-грунтнинг юқори қатламини мавсум давомида тўпланган тузлардан тозалаш учун ўтказилади. Шундай шўр ювишларни бир неча йил давомида узлуксиз ўтказиш натижасида тупроқни шўрсизлантиришта эришилади. Бундай усул капитал шўр ювишга нисбатан ерларни қ.х. оборотидан чиқариш, қўшимча дренаж қилиш ва суғориш тармоғини кучайтириш ёки қайта қуришни талаб қилмайди. Айрим ҳолларда жорий шўр ювишни тупроқда нам жамғариш учун ўтказиладиган сув бериш — яхоб ҳам бажаради. Су-ғорма деҳқончилик зоналарида эксп-луатацион шўр ювиш кузқиш фаслида 3—4, айрим ерларда эса 6—8 минг м3/га умумий нормада, 6—8 кун оралатиб, 2—3 марта сув бериш йўли б-н ўтказилади. Атмосфера ёғинлари кўп (250 мм) ерларда профилактик шўр ювишни кузқиш даврида ўтказиш мақсадига мувофиқдир. Ёғинлар кам тушадиган минтақалар (Хоразм, Қорақалпоғистон)да ерларни кузда (нояб.) 2—3 марта ва албатта экиш олдидан қўшимча (фев.—март) ювиш тавсия этилади. Кам шўрланган ва механик таркиби енгил тупроқларда фақат ба-ҳорги ювиш б-н чекланиш мумкин. Бундай сув айни вақтда яхоб вазифасини ҳам бажаради.
Ад.: Мирзаев А., Суғориш ва зах қочириш мелиорацияси, Т., 1979; Освоение засоленных орошаемых почв и охрана почвенного покрова, М., 1980; Накопление и вымывание солей из оструктуренных почв, М., 1984.
Обид Рамазонов, Қосимжон Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.