Gidrotexnika

Gidrotexnika (gidro... va texnika) — texnikaning suv resurslari (daryo, köl, dengiz, okean, yer osti va atmosfera, suvlari)dan xalq xöjaligi ehtiyojlari uçun foydalaniş va suv keltiradigan zararlarga qarşi kuraşiş hamda şu maqsadlar uçun işlatiladigan gidrotexnika inşootlarini loyihalaş va quriş masalalari b-n şuğullanadigan sohasi. G. fan sifatida gidrologiya, gidrogeologiya, gidravlika, gidromexanika, tuproq mexanikasi, quriliş mexanikasi, muxandislik geologiyasi va b.ga tayanadi. G. suv oqimlarining gidrotexnika inşootlari va özanlarga ta'sirini, suvning öpiruvçi, yemiruvçi ta'sirlaridan himoyalaş usullarini örganadi; daryolar oqimini rostlaş usullarini işlab çiqadi; gidrotexnika inşootlari va asoslarining çidamlilik nazariyasini işlab çiqadi va b. G. sohasidagi nazariy izlanişlar gidrotexnika inşootlarini lab.larda modellarini yasab, sinovdan ötkazib, ularni hisoblaş va quriş usullarini yaratişga imkon beradi. G. amaliyotda suv energiyasidan foydalaniş (q. Gidroenergetika), q. x. yerlarini melioratsiyalaş, sanoat va b. obyektlarni suv b-n ta'minlaş, aholi yaşaydigan punktlar va korxonalarning hududlaridan ortiqça, oqova va ifloslangan suvlarni çiqarib yuboriş (q. Kanalizatsiya), aholi yaşaydigan punktlar, korxonalar, inşootlar va q. x. yerlarini toşqinlardan saklaş b-n şuğullanadi. G. qadim zamonlarda paydo bölgan. Özbekistonda ham qadimdan korizlar, sardobalar, töğonlar, qaynamalar, akveduklar, kanallar qurilgan, yerning şöri yuvilgan, Sirdaryo va Amudaryo vodiylarida gidrotexnika inşootlari barpo qilingan. Sirdaryoning toğ va toğ etagi qismlarida katta-kiçik soy (Çortoqsoy, Kosonsoy, Isfaramsoy, Şohimardonsoy) va daryolar (Isfara, Çirçiq, Ohangaron)da köpgina kanallar qurilib, dehqonçilik qilişgan. Sirdaryo havzasidagi bir qança soy (Şahrixonsoy, Marğilonsoy, Andijonsoy) va kanal (Zax, Iskandar, Bözsuv, Salor, Xon va b.)lar, Surxondaryo, Qaşqadaryo va Zarafşon vodiylarida, Janubiy Xorazm hamda Qoraqalpoğistonda qurilgan bir qança kanal va inşootlar bizgaça saqlanib kelgan. Şarqning uluğ allomasi Axmad al-Farğoniy Nil daryosiga suv sathini ölçaydigan G. inşootini qurgan. Örtaosiyolik Muhammad Latif öğli Hasan 18— 19-a.larda Samarqandda Obirahmat ariğini, Zarafşonda Mingdona ariğini qazdirgan va 445 ga yerga suv çiqargan. Ğuzordagi daşt yerlarga koriz qazdirib, 800 tanob yerni özlaştirgan. Xorazm, Turkmaniston, Zarafşon vodiysi va b. joylarda muhandislik yeçimi nihoyatda mukammal bölgan qadimiy töğonlar, kanallar va gidrotexnika inşootlari barpo etilgan. Özbekistan Respublikasida G. fanini rivojlantirişga Örta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot in-ti (SANI-IRI), Özbekiston Respublikasi FA ning Suv muammolari in-ti, Toşkent irrigatsiya va q. x.ni mexanizatsiyalaş muhandislari in-ti va bir qator loyihalaş in-tlari olimlari (R.A. Alimov, A.M. Muxamedov, Z.R. Husanxöjayev, P.P. Abduraupov, X.A. Irmuhamedov, E.J. Mahmudov, X.A. Ismoilov, M.R. Baqoyev, V.A. Skrilnikov va b.) salmokli hissa qöşdilar. Özbekistonda 53 suv ombori, 41 GES, 1456 nasos st-yasi, 134 ming km zovurlar, 30 ming km xöjaliklararo kanallar, 156 ming km içki tarmoq kanallari qurilgan bölib, 4,3 mln. ga yer maydonini suğoradi. Maşarip Baqoyev, Şavkat Rahimov.