Kanalizatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–109-b. — ziyouz.com
Kanalizatsiya — korxonalar, jamoat va turar joy binolari hamda aholi yaşaydigan joylardan çiqadigan oqova suvlarni çiqarib taşlaydigan muhandislik inşootlari va jihozlari majmui, şuningdek, bu suvlardan foydalaniş yoki suv havzalariga oqizişdan oldin tozalaş va zararsizlantiriş tadbirlari. K. tizimining asosiy qismlari: kanalizatsiya tarmoği, nasos st-yasi, tozalaş inşootlari va oqova suvlar qöşimça tozalanadigan inşootlar. Kanalizatsiya t a r m o ğ i korxona va turar joylardan okrva suvlarni olib ketadigan quvurlar tarmoği; u içki va taşqi K. tarmoqlariga bölinadi. Içki K. tarmoğidan maişiy va i.ç. okrva suvlarini bino yoki inşootlar taşkarisiga çiqarib taşlaşda foydalaniladi. Unga oqova suvlarni qabul qiladigan asboblar (sanitariya asboblari), stoyaklar, binodan çiqarib yuboriş qurilmalari kiradi. Ba'zi korxonalarda okrva suvlarni oldindan tozalaydigan uskunalar ham örnatiladi. Taşqi K. tarmoği turar joy binolari, sanoat obyektlaridan çiqadigan iflos va yoğin suvlarni qabul qiliş hamda oqizib yuboriş uçun xizmat qiladi. U xovli içi, kvartal içi va köça tarmoqlariga bölinadi. Bir neça K. liniyalaridan kelgan suvlar kollektorlarga yiğiladi, u yerdan umumiy K. tarmoğiga qöşilib ketadi. K. tarmoği trassasi iloji boriça okrva suvlar öz-özidan oqadigan qilib yotqiziladi. Agar buning iloji bölmasa, nasos stansiyasi örnatiladi. U oqova suvlarni bosimli quvurlar böylab haydaydi. Öz-özidan oqadigan tarmoqlarga sopol, asbest-sement va plastmassa quvurlar, bosimli tarmoqlarga çöyan, temir-beton, asbest-sement va plastmassa quvurlar işlatiladi va ular yerning muzlaş çuqurligini hisobga olgan holda imkoni boriça yuza yotqiziladi. K. tarmoğini tekşirib turiş va tozalaş uçun trassata K. quduklari quriladi. Birlaşgan va alohida K. tizimlari ham mavjud. Birlaşgan K. tizimida barça suvlar bitta quvur orqali ketadi. Alohida K. tizimida uy-joylardan çiqadigan yoki okrva suvlar, yoğin suvlari uçun alohidaalohida K. tarmoqlari quriladi. Zamonaviy kommunal qurilişda, asosan, aloxdsa K. tizimi qöllaniladi. Sanoat korxonalaridan çiqadigan suvlar tozalaş inşootlarida, kimyoviy, biologik va mexanik usullar b-n tozalangandan sönggina umumiy K.ga qöşiladi. Markazlaştirilgan K. bölmagan joylarda har qaysi uy (yoki bir neça uy) uçun mahalliy K. tizimi quriladi. K. tizimi qadimda Misr, Hindiston, Rim, Yunonistonda qurilgan. Yunoniston va Rimda ança mukammal K.lar bölgan. Ilgari Uzbekistan hududida ham K.lar yotqizilgani ma'lum (q. Afrosiyob). U paytlarda K.da, asosan, sopol quvurlardan foydalanişgan. Zamonaviy K. tizimi 19-a.dan boşlab qurila boşlangan. K. yaşaş va işlab çiqariş şaroitlarini yaxşilaşga, suv resurslaridan samarali foydalanişga hamda tabiatni muhofaza qilişga imkon beradi va turar joylarni obodonlaştirişning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАНАЛИЗАЦИЯ — корхоналар, жамоат ва турар жой бинолари ҳамда аҳоли яшайдиган жойлардан чиқадиган оқова сувларни чиқариб ташлайдиган муҳандислик иншоотлари ва жиҳозлари мажмуи, шунингдек, бу сувлардан фойдаланиш ёки сув ҳавзаларига оқизишдан олдин тозалаш ва зарарсизлантириш тадбирлари. К. тизимининг асосий қисмлари: канализация тармоғи, насос ст-яси, тозалаш иншоотлари ва оқова сувлар қўшимча тозаланадиган иншоотлар. Канализация т а р м о ғ и корхона ва турар жойлардан окрва сувларни олиб кетадиган қувурлар тармоғи; у ички ва ташқи К. тармоқларига бўлинади. Ички К. тармоғидан маиший ва и.ч. окрва сувларини бино ёки иншоотлар ташкарисига чиқариб ташлашда фойдаланилади. Унга оқова сувларни қабул қиладиган асбоблар (санитария асбоблари), стояклар, бинодан чиқариб юбориш қурилмалари киради. Баъзи корхоналарда окрва сувларни олдиндан тозалайдиган ускуналар ҳам ўрнатилади. Ташқи К. тармоғи турар жой бинолари, саноат объектларидан чиқадиган ифлос ва ёғин сувларни қабул қилиш ҳамда оқизиб юбориш учун хизмат қилади. У ховли ичи, квартал ичи ва кўча тармоқларига бўлинади. Бир неча К. линияларидан келган сувлар коллекторларга йиғилади, у ердан умумий К. тармоғига қўшилиб кетади. К. тармоғи трассаси иложи борича окрва сувлар ўз-ўзидан оқадиган қилиб ётқизилади. Агар бунинг иложи бўлмаса, насос станцияси ўрнатилади. У оқова сувларни босимли қувурлар бўйлаб ҳайдайди. Ўз-ўзидан оқадиган тармоқларга сопол, асбест-цемент ва пластмасса қувурлар, босимли тармоқларга чўян, темир-бетон, асбест-цемент ва пластмасса қувурлар ишлатилади ва улар ернинг музлаш чуқурлигини ҳисобга олган ҳолда имкони борича юза ётқизилади. К. тармоғини текшириб туриш ва тозалаш учун трассата К. қудуклари қурилади. Бирлашган ва алоҳида К. тизимлари ҳам мавжуд. Бирлашган К. тизимида барча сувлар битта қувур орқали кетади. Алоҳида К. тизимида уй-жойлардан чиқадиган ёки окрва сувлар, ёғин сувлари учун алоҳидаалоҳида К. тармоқлари қурилади. Замонавий коммунал қурилишда, асосан, алохдца К. тизими қўлланилади. Саноат корхоналаридан чиқадиган сувлар тозалаш иншоотларида, кимёвий, биологик ва механик усуллар б-н тозалангандан сўнггина умумий К.га қўшилади. Марказлаштирилган К. бўлмаган жойларда ҳар қайси уй (ёки бир неча уй) учун маҳаллий К. тизими қурилади. К. тизими қадимда Миср, Ҳиндистон, Рим, Юнонистонда қурилган. Юнонистон ва Римда анча мукаммал К.лар бўлган. Илгари Узбекистан ҳудудида ҳам К.лар ётқизилгани маълум (қ. Афросиёб). У пайтларда К.да, асосан, сопол қувурлардан фойдаланишган. Замонавий К. тизими 19-а.дан бошлаб қурила бошланган. К. яшаш ва ишлаб чиқариш шароитларини яхшилашга, сув ресурсларидан самарали фойдаланишга ҳамда табиатни муҳофаза қилишга имкон беради ва турар жойларни ободонлаштиришнинг асосий омилларидан бири ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.