Gil
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 313-b. — ziyouz.com
Gil GIL, soz loy —çökindi toğ jinsi; 0,01 mm dan kiçik subkolloid va kolloid zarraçalardan taşkil topadi. Şuning uçun G. yuqori gigroskopiklik xususiyati va nam siğimiga, köp bökiş, katta yopişqoqlik, qovuşqoqlik xususiyatlariga ega. Suvda tez bökib, qovuşqoq massa hosil qiladi, quriganda esa namligidagi şaklni saqlab qoladi. G. har xil toğ jinslarining nuraşidan hosil bölgan mahsulotlarning dengiz hamda köl havzalari ostida yotqiziqlar hosil qilişi natijasida paydo böladi; katta çuqurlikdagi qatlamlarda u haddan taşqari qattiq berç G.li jinslarga aylanadi. Mineralogik tarkibiga köra G. kaolinit, montmorillonit, galluozit va b. minerallardan iborat. Özbekistonning suğorma dehqonçilik hududlarida tarqalgan tuproqlar tarkibidagi kaolinit, montmorillonit köproq örganilgan. Bunday mineralli G. tuproqda yaxşi suv va ozuqa rejimini vujudga keltiradi hamda uni donador qiladi. Şuning uçun qumli va toşli tuproqlar unumdorligini oşiriş maqsadida ularga tarkibida köp organik modda tutuvçi G.li minerallar (mas, bentonit) solinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИЛ, соз лой —чўкинди тоғ жинси; 0,01 мм дан кичик субколлоид ва коллоид заррачалардан ташкил топади. Шунинг учун Г. юқори гигроскопиклик хусусияти ва нам сиғимига, кўп бўкиш, катта ёпишқоқлик, қовушқоқлик хусусиятларига эга. Сувда тез бўкиб, қовушқоқ масса ҳосил қилади, қуриганда эса намлигидаги шаклни сақлаб қолади. Г. ҳар хил тоғ жинсларининг нурашидан ҳосил бўлган маҳсулотларнинг денгиз ҳамда кўл ҳавзалари остида ётқизиқлар ҳосил қилиши натижасида пайдо бўлади; катта чуқурликдаги қатламларда у ҳаддан ташқари қаттиқ берч Г.ли жинсларга айланади. Минералогик таркибига кўра Г. каолинит, монтмориллонит, галлуозит ва б. минераллардан иборат. Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилик ҳудудларида тарқалган тупроқлар таркибидаги каолинит, монтмориллонит кўпроқ ўрганилган. Бундай минералли Г. тупроқда яхши сув ва озуқа режимини вужудга келтиради ҳамда уни донадор қилади. Шунинг учун қумли ва тошли тупроқлар унумдорлигини ошириш мақсадида уларга таркибида кўп органик модда тутувчи Г.ли минераллар (мас, бентонит) солинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.