Gil

Gil (soz loy) — juda mayda zarraçalardan iborat çökindi toğ jinsi; namlanganda yumşab, istalgan şaklni oladigan, quriganda va kuydirilganda esa qotib qoladigan tabiiy material. ÖzME'ga köra, gil asosan 0,01 mm dan kiçik bölgan kolloid va subkolloid zarraçalardan taşkil topadi. Rusça Vikipediya gilli jinslarni ajratişda zarraçalar diametri 0,002 yoki 0,005 mm dan kiçik bölgan me'yorlar ham qöllanişini qayd etadi.12

Zarraçalari öta mayda bölgani uçun gil namni yaxşi tortadi (gigroskopik), köp suv siğdiradi, kuçli bökadi, yopişqoq va qovuşqoq böladi. ÖzME'ga köra, suvda tez bökib, yumşoq massa hosil qiladi, qurigaç esa nam paytidagi şaklini saqlab qoladi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu plastiklik gil minerallarining tuzilişidan kelib çiqadi: ular alyuminiy va kremniy atomlaridan tuzilgan yupqa plastinkalar bölib, nam gilda bir-biriga suv molekulalari orqali yopişib turadi va bir-biriga nisbatan sirpana oladi. Gil kuydirilganda bu boğlanişlar mustahkamlanib, material qaytmas tarzda qotadi.

Rusça Vikipediyaga köra, gil suvni deyarli ötkazmaydi, şu bois u eng işonçli tabiiy gidroizolyatorlardan biri hisoblanadi; sifatli artezian suvlarining katta qismi gil qatlamlari orasida joylaşadi. Toza gil minerallari odatda oq yoki oçiq rangda böladi, tabiiy gillarning sariq, qizğiş, kökimtir yoki qora tusi esa aralaşmalarga, masalan, temir oksidlariga boğliq.

ÖzME'ga köra, gil turli toğ jinslarining nuraşidan hosil bölgan mayda mahsulotlarning dengiz va köl havzalari tubida çökib töplanişi natijasida paydo böladi. Katta çuqurliklarda, yuqori bosim ostida u ança qattiq gilli jinslarga aylanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, asosan gildan tuzilgan argillit (slanes) eng köp tarqalgan çökindi jinsdir.

Mineral tarkibiga köra gil kaolinit, montmorillonit, galluazit va boşqa minerallardan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, gil minerallari kaolinit, smektit (montmorillonit şu guruhga kiradi), gidroslyuda va xlorit guruhlariga bölinadi, gil tarkibida ularning bittasi yoki bir neçtasi, şuningdek qum va çang zarraçalari bölişi mumkin. Kaolinitning taxminan 47 foizi kremniy oksidi, 39 foizi alyuminiy oksidi va 14 foizi suvdan iborat.

ÖzME'ga köra, Özbekistonning suğorma dehqonçilik hududlaridagi tuproqlar tarkibida uçraydigan kaolinit va montmorillonit yaxşi örganilgan. Bunday gil minerallari tuproqda suv va oziq moddalar rejimini yaxşilaydi hamda uni donador qiladi. Şu sababli qumli va toşli tuproqlarning unumdorligini oşiriş uçun ularga organik moddaga boy gilli minerallar, masalan, bentonit solinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, gilli tuproqlar suvni yomon ötkazgani uçun işlov berişga noqulayroq, ammo oziq moddalarni uşlab qoliş qobiliyati yuqori bölgani bois unumdorroq böladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, gil — insoniyatga eng qadimdan ma'lum keramika xomaşyosi: ma'lum eng qadimgi sopol parçalari taxminan miloddan avvalgi 14 000-yilga oid, sopol taxtaçalar esa ilk yozuv vositasi bölgan. Bugun gildan ğişt, çinni va sopol buyumlar işlanadi, u qoğoz va sement işlab çiqarişda, kimyoviy filtrlaşda ham qöllanadi. Şu manbaga köra, dunyo aholisining yarmidan uçdan ikki qismigaça bölgan qismi gildan, köpinça pişiq ğiştdan qurilgan binolarda yaşaydi yoki işlaydi.