Gilamçilik
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 314–316-b. — ziyouz.com
Gilamçilik —gilam töqiş kasbi, badiiy hunarmandlik sohasi. Qadimdan çorvaçilik b-n şuğullanadigan köçmançi qabilalar orasida keng tarqalgan. Ösimlik (paxta, ziğir, jut) tolasi, jun (qöy, eçki, tuya juni) dangina tayyorlangan. Gilam töqiş uçun qirqilgan junlar yuvilib tozalanadi, temir taroqlarda taraladi, taralgan junlardan ip yigiriladi. Iplar turli tabiiy böyoqlar b-n böyaladi. Şuning uçun gilam ranglari özgarmaydi va özining sifatini yöqotmaydi. Hozirda sun'iy tolalardan ham töqilmoqda. G. yer bağirlab yotiq (gorizontal) va tik (vertikal) örnatilgan dastgohlarda töqiladi. G. rivojlangan joylarda töquv dastgoqlari ança mukammallaştirilgan va bir neça töquvçi yonma-yon ötirib birdaniga töqiyveradigan keng öq (ğaltak)li xillari yaratilgan. Gilamdöz usta naqş mujassamotini yodaki yoki nusxa asosida töqiydi. Töqiliş usuliga köra patli va patsiz gilam turlari farklanadi. Qölda gilam töqiş Örta Osiyoda, ayniqsa Turkmanistonda keng rivojlangan. Qölda gilam töqiş nihoyatda sermaşaqqat iş, töquvçidan qunt, did va mahorat talab qiladi. Patli gilamlarni töqiş ayniqsa murakkab. Qölda töqilgan gilam pati, naqş mujassamoti asos ipiga rangli iplardan tugib bandlar hosil qilib yaratiladi, tugun uçi matoning yuza tomoniga çiqarib tekis qirqiladi, har bir qatordan söng arqoq ipi ötkazib maxsus temir taroqqa urib avvalgisiga mahkamlanadi. Tayyor gilam maxsus kimyoviy moddalar yordamida yuviladi. Gilamlar turli hajmlarda tayyorlanadi. 20-a. 30-y.laridan keyingina pat boğlaydigan maxsus dastgohi korxonalar paydo böldi (jumladan Andijondagi «Mehnat guli» arteli). Şarq G.da işlab çiqarilgan joyi, naqş mujassamoti, sifati (qalinligi, patining uzun-qisqaligi), rang yeçimi b-n bir-biridan farqlanadigan eron, turk, turkman va ozarbayjon gilamlari qadimdan maşhur. G.ning paydo bölgan vaqtini aniq aytiş qiyin, çunki jun çidamsiz bölib, qad. gilamlar saqlanmagan. Eng qad. gilam mil. av. 6—5-a.larga oid bölib, Toğli Oltoydan topilgan, abadiy muzloqda bölgani uçun yaxşi saqlangan. Olimlarning taxminiga köra, u Axomaniylar davri forslari yoki Örta Osiyo qabilalari orasida tayyorlangan (hajmi 1,8x2 m; naqş mujassamoti: handasiy şakllar nilufar gullar b-n bezatilgan, keng hoşiyalarida otliq çavandozlar, xoldor buğular, grifonlar tasviri bor). Qad. va ilk örta asrlar G.ga oid ma'lumotlar yozma manbalarda saklangan. Saljuqiylar davrida gilamlar («könya», topilgan joy nomidan) köplab tayyorlangan va Misr, Hindiston, Xitoyga çiqarilgan. Örta asrlarda G. uç yönalişda — köçmançi va yarim köçmançi çorvador qabilalarda, ötroq (qişloq yoki şahar) aholi orasida, saroy ustaxonalarida rivojlangan. Tadqiqotçilar Eron, Zakavkazye, Örta Osiyo gilamlarini alohida körsatib ötganlar. 16-asrdan saroy (eron) gilamlari yaxşi saqlangan. Bu gilamlar («Turunj», «Şoh Abbos», «Boğ», «Ov» va b.) amaliy san'atning nodir namunalaridir. Ular miniatyura ustalari — musavvirlarning çizgilari asosida töqilgan. G. Turkiya, Boburiylar davrida Hindistonda («Möğul», «Agra» va b. gilamlar), Misr, Suriya, Kavkaz ortida taraqqiy etdi. 18—19-a.larda G. Zakavkazye va Örta Osiyoda saroylarda emas, balki xalq orasida keng tarqaldi. Asosiy markazlari Kazax, Ganja, Şirvon, Boku, Naxiçevan bölgan Zakavkazye gilamlari rang-barang mujassamoti, ijro usuli va badiiy jihati b-n, Turkmaniston gilamlari («Salor», «Sariq», «Taka yovmut», «Başir» va b.) qizil rangining teranligi, handasiy gullari va öta pişiqligi b-n ajralib turadi. Ğarbiy Yevropa G.da 16-a.dan flamand, fransuz, nemis şpalerlari alohida örin tutgan. 17—18-a.lardan patli gilamlar (1624 y.da Parijda asos solingan Savoneri manufakturasida) işlab çiqarila boşlangan, keyinroq Angliya va Ispaniyada ham patli gilamlar tayyorlaş yölga qöyilgan. 19-a.dan gilamlar f-kalarda işlab çiqarila boşlagaç, uning sifati keskin pasayib ketdi. 20-a. örtalaridan badiiy hunarmandlikda G.ni qayta tiklaşga urinişlar samarali böldi. Polşa, Bolgariya, Ruminiya, Yugoslaviya patli gilamlari b-n bir katorda patsiz gilamlar ham tayyorlana boşladi. G. Örta Osiyo, xususan Özbekistan hududida juda qadimdan rivojlangan (Xorazmdagi arxeologik qazişlar paytida mil. av. 1-ming yillikka mansub gilam namunasi topilgan). G. b-n asosan ayollar şuğullangan, naqş (gul)lar (islimiy, girih, hayvon şakllari, turli narsalar tasviri, uruğ tamğasi va b.) ni esa xotirada saqlaşgan. Bezaklarida yölbars va tuya izlari, olma guli, uzum zangi, tuya böyni, qalqon, ösimliklar ifodalangan, ayniqsa xayvon şoxi tasviri keng tarqalgan. Mujassamotining berkligi, markaziy maydonning naqşli hoşiya b-n öralganligi (yöl-yöl naqşlar bundan mustasno) Örta Osiyo gilamlari uçun xos bölgan, naqşining aniqligi, gözal bölişi va ranglarining uyğunligi ularning badiiy qimmatini oşirgan. Asosiy rang kizil rang va uning 2-3 tuyey bölib, kök, qora, oq, sariq ranglar ikkinçi darajali bölgan. Ranglarning mohirona işlatilişi b-n ifodali tasvir hosil qilingan. Bir naqş qismlarini turli körinişlarda böyalişi b-n rang-baranglikka va jozibadorlikka erişilgan. Andijon, Samarqand gilamlari, qoraqalpoqlar töqigan ötov jihozlari badiiy jihatdan mohirona işlangan. Andijon gilamlarining pati qisqa, qalin va mayin bölgan. Samarqandning rangdor uzun patli julxirs («ayiq teri») gilami öziga xosligi b-n ajralib turadi. 20-a.ga kelib G. öziga xos tarzda taraqqiy etdi, G. markazlarida gilam töqiş rivojlandi, artellar tuzilib, ularga xalq ustalari jalb qilindi (mas, Andijon viloyati Oyim qişloğidagi gilam töqiş arteli), ularda bir xil naqşli, yuqori sifatli gilamlar, şuningdek, mayda rözğor buyumlari töqildi. 30-y. larning 2-yarmidan mavzuli va tasvirli gilam namunalarini yaratişga urinişlar böldi. G. markazlarida Kavkaz gilamlari, an'anaviy turkman gilamlari xilidagi birmunça soddalaştirilgan gilamlar işlab çiqarildi, faqat Samarkand gilami (julxirs) özining an'anaviy uslubini, rangdorligini saqlab qoldi. 40—50-y.larda G. markazlari (Samarkand, Kitob, 1946; Xiva, Andijon, Termiz, 1947; Şahrisabz, 1949; Xöjayli, 1954) taşkil etildi, mahalliy ustalar şogirdlar tayyorladi, qad. an'anaviy naqşlar tiklandi. Rassom va hunarmand ustalar hamkorligi natijasida muvaffaqiyatlarga erişildi. Amaliy va mahobatli san'at an'analaridan unumli foydalanilib, dastlabki yangi nusxa Xorazm gilami va unga xos bölgan feruza rang zamin yaratildi. 60-y.larning oxirida mayda artellar birlaştirilib yangi G. korxonalari taşkil etildi, mohir ustalar şu korxonalarda mehnat kila boşladi. Olmaliq, Samarqand, Xiva, Foriş, Şofirkon va b. joylardagi f-kalarda an'anaviy naqş mujassamoti va badiiy jihatdan ijodiy boyitilgan nafis gilamlar tayyorlanmoqda. Hoz.da G. Farğona vodiysida, Qaşqadaryo, Surxondaryo, Sirdaryo viloyatlari, Qoraqalpoğistonda rivojlangan. Şuningdek, Samarkand, Urgut, Qöqon va Xorazm ham G. markazlaridir. An'anaviy G. hunarmandlik turi (uyda töqiladigan) sifatida rivojlanmoqda. Samarkand va Buxoroning ipak gilamlari ham keng tarqalmoqda. An'anaviy G. rivojiga «Usto» birlaşmasi va «Hunarmand» assotsiatsiyasi munosib hissa qöşmoqda (yana q. Gilamçilik sanoati). Elmira Gul.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИЛАМЧИЛИК —гилам тўқиш касби, бадиий ҳунармандлик соҳаси. Қадимдан чорвачилик б-н шуғулланадиган кўчманчи қабилалар орасида кенг тарқалган. Ўсимлик (пахта, зиғир, жут) толаси, жун (қўй, эчки, туя жуни) дангина тайёрланган. Гилам тўқиш учун қирқилган жунлар ювилиб тозаланади, темир тароқларда таралади, таралган жунлардан ип йигирилади. Иплар турли табиий бўёқлар б-н бўялади. Шунинг учун гилам ранглари ўзгармайди ва ўзининг сифатини йўқотмайди. Ҳозирда сунъий толалардан ҳам тўқилмоқда. Г. ер бағирлаб ётиқ (горизонтал) ва тик (вертикал) ўрнатилган дастгоҳларда тўқилади. Г. ривожланган жойларда тўқув дастгоқлари анча мукаммаллаштирилган ва бир неча тўқувчи ёнма-ён ўтириб бирданига тўқийверадиган кенг ўқ (ғалтак)ли хиллари яратилган. Гиламдўз уста нақш мужассамотини ёдаки ёки нусха асосида тўқийди. Тўқилиш усулига кўра патли ва патсиз гилам турлари фаркланади. Қўлда гилам тўқиш Ўрта Осиёда, айниқса Туркманистонда кенг ривожланган. Қўлда гилам тўқиш ниҳоятда сермашаққат иш, тўқувчидан қунт, дид ва маҳорат талаб қилади. Патли гиламларни тўқиш айниқса мураккаб. Қўлда тўқилган гилам пати, нақш мужассамоти асос ипига рангли иплардан тугиб бандлар ҳосил қилиб яратилади, тугун учи матонинг юза томонига чиқариб текис қирқилади, ҳар бир қатордан сўнг арқоқ ипи ўтказиб махсус темир тароққа уриб аввалгисига маҳкамланади. Тайёр гилам махсус кимёвий моддалар ёрдамида ювилади. Гиламлар турли ҳажмларда тайёрланади. 20-а. 30-й.ларидан кейингина пат боғлайдиган махсус дастгоҳи корхоналар пайдо бўлди (жумладан Андижондаги «Меҳнат гули» артели). Шарқ Г.да ишлаб чиқарилган жойи, нақш мужассамоти, сифати (қалинлиги, патининг узун-қисқалиги), ранг ечими б-н бир-биридан фарқланадиган эрон, турк, туркман ва озарбайжон гиламлари қадимдан машҳур. Г.нинг пайдо бўлган вақтини аниқ айтиш қийин, чунки жун чидамсиз бўлиб, қад. гиламлар сақланмаган. Энг қад. гилам мил. ав. 6—5-а.ларга оид бўлиб, Тоғли Олтойдан топилган, абадий музлоқда бўлгани учун яхши сақланган. Олимларнинг тахминига кўра, у Ахоманийлар даври форслари ёки Ўрта Осиё қабилалари орасида тайёрланган (ҳажми 1,8x2 м; нақш мужассамоти: ҳандасий шакллар нилуфар гуллар б-н безатилган, кенг ҳошияларида отлиқ чавандозлар, холдор буғулар, грифонлар тасвири бор). Қад. ва илк ўрта асрлар Г.га оид маълумотлар ёзма манбаларда сакланган. Салжуқийлар даврида гиламлар («кўня», топилган жой номидан) кўплаб тайёрланган ва Миср, Ҳиндистон, Хитойга чиқарилган. Ўрта асрларда Г. уч йўналишда — кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвадор қабилаларда, ўтроқ (қишлоқ ёки шаҳар) аҳоли орасида, сарой устахоналарида ривожланган. Тадқиқотчилар Эрон, Закавказье, Ўрта Осиё гиламларини алоҳида кўрсатиб ўтганлар. 16-асрдан сарой (эрон) гиламлари яхши сақланган. Бу гиламлар («Турунж», «Шоҳ Аббос», «Боғ», «Ов» ва б.) амалий санъатнинг нодир намуналаридир. Улар миниатюра усталари — мусаввирларнинг чизгилари асосида тўқилган. Г. Туркия, Бобурийлар даврида Ҳиндистонда («Мўғул», «Агра» ва б. гиламлар), Миср, Сурия, Кавказ ортида тараққий этди. 18—19-а.ларда Г. Закавказье ва Ўрта Осиёда саройларда эмас, балки халқ орасида кенг тарқалди. Асосий марказлари Казах, Ганжа, Ширвон, Боку, Нахичеван бўлган Закавказье гиламлари ранг-баранг мужассамоти, ижро усули ва бадиий жиҳати б-н, Туркманистон гиламлари («Салор», «Сариқ», «Така ёвмут», «Башир» ва б.) қизил рангининг теранлиги, ҳандасий гуллари ва ўта пишиқлиги б-н ажралиб туради. Ғарбий Европа Г.да 16-а.дан фламанд, француз, немис шпалерлари алоҳида ўрин тутган. 17—18-а.лардан патли гиламлар (1624 й.да Парижда асос солинган Савонери мануфактурасида) ишлаб чиқарила бошланган, кейинроқ Англия ва Испанияда ҳам патли гиламлар тайёрлаш йўлга қўйилган. 19-а.дан гиламлар ф-каларда ишлаб чиқарила бошлагач, унинг сифати кескин пасайиб кетди. 20-а. ўрталаридан бадиий ҳунармандликда Г.ни қайта тиклашга уринишлар самарали бўлди. Польша, Болгария, Руминия, Югославия патли гиламлари б-н бир каторда патсиз гиламлар ҳам тайёрлана бошлади. Г. Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистан ҳудудида жуда қадимдан ривожланган (Хоразмдаги археологик қазишлар пайтида мил. ав. 1-минг йилликка мансуб гилам намунаси топилган). Г. б-н асосан аёллар шуғулланган, нақш (гул)лар (ислимий, гириҳ, ҳайвон шакллари, турли нарсалар тасвири, уруғ тамғаси ва б.) ни эса хотирада сақлашган. Безакларида йўлбарс ва туя излари, олма гули, узум занги, туя бўйни, қалқон, ўсимликлар ифодаланган, айниқса хайвон шохи тасвири кенг тарқалган. Мужассамотининг берклиги, марказий майдоннинг нақшли ҳошия б-н ўралганлиги (йўл-йўл нақшлар бундан мустасно) Ўрта Осиё гиламлари учун хос бўлган, нақшининг аниқлиги, гўзал бўлиши ва рангларининг уйғунлиги уларнинг бадиий қимматини оширган. Асосий ранг кизил ранг ва унинг 2-3 туей бўлиб, кўк, қора, оқ, сариқ ранглар иккинчи даражали бўлган. Рангларнинг моҳирона ишлатилиши б-н ифодали тасвир ҳосил қилинган. Бир нақш қисмларини турли кўринишларда бўялиши б-н ранг-барангликка ва жозибадорликка эришилган. Андижон, Самарқанд гиламлари, қорақалпоқлар тўқиган ўтов жиҳозлари бадиий жиҳатдан моҳирона ишланган. Андижон гиламларининг пати қисқа, қалин ва майин бўлган. Самарқанднинг рангдор узун патли жулхирс («айиқ тери») гилами ўзига хослиги б-н ажралиб туради. 20-а.га келиб Г. ўзига хос тарзда тараққий этди, Г. марказларида гилам тўқиш ривожланди, артеллар тузилиб, уларга халқ усталари жалб қилинди (мас, Андижон вилояти Ойим қишлоғидаги гилам тўқиш артели), уларда бир хил нақшли, юқори сифатли гиламлар, шунингдек, майда рўзғор буюмлари тўқилди. 30-й. ларнинг 2-ярмидан мавзули ва тасвирли гилам намуналарини яратишга уринишлар бўлди. Г. марказларида Кавказ гиламлари, анъанавий туркман гиламлари хилидаги бирмунча соддалаштирилган гиламлар ишлаб чиқарилди, фақат Самарканд гилами (жулхирс) ўзининг анъанавий услубини, рангдорлигини сақлаб қолди. 40—50-й.ларда Г. марказлари (Самарканд, Китоб, 1946; Хива, Андижон, Термиз, 1947; Шаҳрисабз, 1949; Хўжайли, 1954) ташкил этилди, маҳаллий усталар шогирдлар тайёрлади, қад. анъанавий нақшлар тикланди. Рассом ва ҳунарманд усталар ҳамкорлиги натижасида муваффақиятларга эришилди. Амалий ва маҳобатли санъат анъаналаридан унумли фойдаланилиб, дастлабки янги нусха Хоразм гилами ва унга хос бўлган феруза ранг замин яратилди. 60-й.ларнинг охирида майда артеллар бирлаштирилиб янги Г. корхоналари ташкил этилди, моҳир усталар шу корхоналарда меҳнат кила бошлади. Олмалиқ, Самарқанд, Хива, Фориш, Шофиркон ва б. жойлардаги ф-каларда анъанавий нақш мужассамоти ва бадиий жиҳатдан ижодий бойитилган нафис гиламлар тайёрланмоқда. Ҳоз.да Г. Фарғона водийсида, Қашқадарё, Сурхондарё, Сирдарё вилоятлари, Қорақалпоғистонда ривожланган. Шунингдек, Самарканд, Ургут, Қўқон ва Хоразм ҳам Г. марказларидир. Анъанавий Г. ҳунармандлик тури (уйда тўқиладиган) сифатида ривожланмоқда. Самарканд ва Бухоронинг ипак гиламлари ҳам кенг тарқалмоқда. Анъанавий Г. ривожига «Усто» бирлашмаси ва «Ҳунарманд» ассоциацияси муносиб ҳисса қўшмоқда (яна қ. Гиламчилик саноати). Эльмира Гуль.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.