Ğildirak
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32-b. — ziyouz.com
Ğildirak — maşina va mexanizmlarning aylanma harakatni uzatiş yoki boşqa harakatga özgartirib beriş uçun xizmat qiladigan detali. Gupçakka örnatilgan disk yoki spi-sali çambarak şakliga ega. Ğ. maşina yoki mexanizm öqida erkin aylanişi yeki unga mahkamlab örnatib qöyilişi (öq bilan birga aylanişi) mumkin.
Ğ. insoniyatning ilk kaşfiyotlaridan biri. U taxm. mil. av. 4 min-ginçi yillar örtalaridan oldin ma'lum (Mesopotamiya). Suriladigan yuk ostiga qöyiladigan yoğoç ğaltakmolani ilk Ğ. deb hisoblaş mumkin. Dastlabki Ğ. töğridan-töğri öqqa örnatilgan diskdan iboratbölgan. Mil. av. 2 minginçi yillarga kelib Ğ. ança takomillaşdi: avval spitsali, keyinçalik gupçakli va qayrilma gardişli Ğ.lar yaratildi, keyinçalik Ğ. mustahkamligini oşiriş maq-sadida temirdan yasalgan gardişlar qöllana boşlandi. Dastlab, Ğ. faqat pişiq yoğoçdan yasalgan va, asosan, arava, çarxpalak; zambilğaltak (q. Zambiya) uçun işlatilgan. Özbekiston hududida Oltintepa qad. şahar harobasidan topilgan 4 Ğ.li (tegarçikli) sopol aravaning mil. av. 4—2-a.larga oidligi aniqlangan. texnika rivojlanib, avtomobil, velo-siped va parovoz paydo bölgaç, şinali va temir Ğ.lar işlatila boşladi. Ğ. faqat transport vositalarining ham tayançi, ham harakatlantiriş vositasigina bölib qolmay, balki kulolçilikda, tegirmonlar, turbinalar, stanoklar va b.da harakatni bir turdan ikkinçi turga aylantiriş yoki tezligini özgartiriş uçun ham qöllanadi (q. Tişli ğildirak).
Q.: Tişli ğildirak
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҒИЛДИРАК — машина ва механизмларнинг айланма ҳаракатни узатиш ёки бошқа ҳаракатга ўзгартириб бериш учун хизмат қиладиган детали. Гупчакка ўрнатилган диск ёки спи-цали чамбарак шаклига эга. Ғ. машина ёки механизм ўқида эркин айланиши еки унга маҳкамлаб ўрнатиб қўйилиши (ўқ билан бирга айланиши) мумкин.
Ғ. инсониятнинг илк кашфиётларидан бири. У тахм. мил. ав. 4 мин-гинчи йиллар ўрталаридан олдин маълум (Месопотамия). Суриладиган юк остига қўйиладиган ёғоч ғалтакмолани илк Ғ. деб ҳисоблаш мумкин. Дастлабки Ғ. тўғридан-тўғри ўққа ўрнатилган дискдан иборатбўлган. Мил. ав. 2 мингинчи йилларга келиб Ғ. анча такомиллашди: аввал спицали, кейинчалик гупчакли ва қайрилма гардишли Ғ.лар яратилди, кейинчалик Ғ. мустаҳкамлигини ошириш мақ-садида темирдан ясалган гардишлар қўллана бошланди. Дастлаб, Ғ. фақат пишиқ ёғочдан ясалган ва, асосан, арава, чархпалак; замбилғалтак (қ. Замбия) учун ишлатилган. Ўзбекистон ҳудудида Олтинтепа қад. шаҳар ҳаробасидан топилган 4 Ғ.ли (тегарчикли) сопол араванинг мил. ав. 4—2-а.ларга оидлиги аниқланган. техника ривожланиб, автомобиль, вело-сипед ва паровоз пайдо бўлгач, шинали ва темир Ғ.лар ишлатила бошлади. Ғ. фақат транспорт воситаларининг ҳам таянчи, ҳам ҳаракатлантириш воситасигина бўлиб қолмай, балки кулолчиликда, тегирмонлар, турбиналар, станоклар ва б.да ҳаракатни бир турдан иккинчи турга айлантириш ёки тезлигини ўзгартириш учун ҳам қўлланади (қ. Тишли ғилдирак).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.