Gilon respublikasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 318–319-b. — ziyouz.com
Gilon respublikasi - Rossiya armiyasining Eronga qilgan bosqini (intervensiya) natijasida Gilon viloyatida tuzilgan respublika (1920 y. 4 iyun—1921 y. 7 noyab.). 1920 y. 18 mayda Rossiya floti Eronda sovet rejimini örnatiş maqsadida Enzaliga xarbiy desant tuşirdi. Qizil askarlar Eron mujohidlari b-n birgalikda Gilon viloyatining markazi Raşt ş.ni egallaşdi. G. r. tuzilganligi e'lon qilinib, Kiçikxon Mirzo boşçiligida muvaqqat hukumat taşkil topdi. Kiçikxon Mirzo qöşinida 8000 kişi bölib, undan 6000 kişi sovet askarlari edi. Oradan köp ötmay Kiçikxon Mirzo b-n bolşeviklar örtasida ixtilof vujudga keldi. 31 iyulda Gilonda sovet armiyasi Kiçikxon Mirzo hukumatini ağdarib taşlab, Ehsonulloxon boşçiligida Eron kommunistlaridan iborat inqilobiy qömita — revkom tuzişdi. Sovet qöşinlari va Eron qizil armiyasi 1 avg.da Menjil ş.ni egallab, Qazvin va Tehronga qarab yuriş qildilar. Biroq 15 avg.da ular Kazvin vodiysida inglizlar va şoh qöşinlaridan mağlubiyatga uçrab, 16 avg.da Menjildan ham çekinişdi. Eron şohi qöşinlari 24 sent.da Raştni kizil askarlardan ozod qildi. G. r. ning hukumat idoralari Enzaliga köçirildi. Rossiyadan yetib kelgan kizil askarlarning kömagida 22 okt. da Raşt yana bosib olindi. Şaharni 45000 aholi tark etdi. Noyabr oxirida Rossiyadan yana 3000 jangçi jönatildi. Eron qizil armiyasi qömondoni N.F. Gikalo edi. Xalqaro vaziyat keskinlaşib ketişidan çöçigan Rossiya Moskvada Eron b-n şartnoma imzolaşga (1921 y. 26 fev.) majbur bölgaç, qizil askarlarni çaqirib oliş majburiyatini oldi. 1921 y. 6 mayda Kiçikxon Mirzo yana Gilon hukumatini boşqargan. U Gilondan qizil armiya çiqib ketişini qat'iyan talab qildi va sotsialistik yönalişdan voz keçdi. Kiçikxon Mirzo 19 sent.da Gilondagi sovet va fors kommunistlariga qarşi oçiq hujumga ötdi. Eron şohi qöşinlari b-n bölgan jangda Kiçikxon Mirzo mağlubiyatga uçradi va noyab.ning boşida öldirildi. Şoh qöşinlari Raşt va Enzalini egalladi, G. r. tugatildi. 1921 y. 9 noyab.da Gilon viloyati Eron şohi ma'muriyati hukmi ostiga ötkazildi. Ad.: Persii M. A., Zastençivaya intervensiya. O sovetskom vtorjenii v Iran i Buxaru v 1920-1921 gg, 2-izd, M., 1999; Özbekistonning yangi tarixi. Konseptual — metodologik muammolar, T., 1998. Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИЛОН РЕСПУБЛИКАСИ - Россия армиясининг Эронга қилган босқини (интервенция) натижасида Гилон вилоятида тузилган республика (1920 й. 4 июнь—1921 й. 7 нояб.). 1920 й. 18 майда Россия флоти Эронда совет режимини ўрнатиш мақсадида Энзалига харбий десант туширди. Қизил аскарлар Эрон мужоҳидлари б-н биргаликда Гилон вилоятининг маркази Рашт ш.ни эгаллашди. Г. р. тузилганлиги эълон қилиниб, Кичикхон Мирзо бошчилигида муваққат ҳукумат ташкил топди. Кичикхон Мирзо қўшинида 8000 киши бўлиб, ундан 6000 киши совет аскарлари эди. Орадан кўп ўтмай Кичикхон Мирзо б-н большевиклар ўртасида ихтилоф вужудга келди. 31 июлда Гилонда совет армияси Кичикхон Мирзо ҳукуматини ағдариб ташлаб, Эҳсонуллохон бошчилигида Эрон коммунистларидан иборат инқилобий қўмита — ревком тузишди. Совет қўшинлари ва Эрон қизил армияси 1 авг.да Менжил ш.ни эгаллаб, Қазвин ва Теҳронга қараб юриш қилдилар. Бироқ 15 авг.да улар Казвин водийсида инглизлар ва шоҳ қўшинларидан мағлубиятга учраб, 16 авг.да Менжилдан ҳам чекинишди. Эрон шоҳи қўшинлари 24 сент.да Раштни кизил аскарлардан озод қилди. Г. р. нинг ҳукумат идоралари Энзалига кўчирилди. Россиядан етиб келган кизил аскарларнинг кўмагида 22 окт. да Рашт яна босиб олинди. Шаҳарни 45000 аҳоли тарк этди. Ноябрь охирида Россиядан яна 3000 жангчи жўнатилди. Эрон қизил армияси қўмондони Н.Ф. Гикало эди. Халқаро вазият кескинлашиб кетишидан чўчиган Россия Москвада Эрон б-н шартнома имзолашга (1921 й. 26 фев.) мажбур бўлгач, қизил аскарларни чақириб олиш мажбуриятини олди. 1921 й. 6 майда Кичикхон Мирзо яна Гилон ҳукуматини бошқарган. У Гилондан қизил армия чиқиб кетишини қатъиян талаб қилди ва социалистик йўналишдан воз кечди. Кичикхон Мирзо 19 сент.да Гилондаги совет ва форс коммунистларига қарши очиқ ҳужумга ўтди. Эрон шоҳи қўшинлари б-н бўлган жангда Кичикхон Мирзо мағлубиятга учради ва нояб.нинг бошида ўлдирилди. Шоҳ қўшинлари Рашт ва Энзалини эгаллади, Г. р. тугатилди. 1921 й. 9 нояб.да Гилон вилояти Эрон шоҳи маъмурияти ҳукми остига ўтказилди. Ад.: Персии М. А., Застенчивая интервенция. О советском вторжении в Иран и Бухару в 1920-1921 гг, 2-изд, М., 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи. Концептуал — методологик муаммолар, Т., 1998. Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.