Gilon respublikasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gilon respublikasi, rasmiy nomi Fors Sotsialistik Sovet Respublikasi — 1920–1921-yillarda Eronning Kaspiy dengizi böyidagi Gilon viloyatida mavjud bölgan, xalqaro miqyosda tan olinmagan qisqa muddatli sovet respublikasi. Markazi Raşt şahri edi. ÖzME uni Sovet Rossiyasi qöşinlarining Eronga harbiy aralaşuvi natijasida tuzilgan davlat sifatida tavsiflaydi va mavjud bölgan muddatini 1920-yil 4-iyundan 1921-yil 7-noyabrgaça deb belgilaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, respublika 1920-yil iyunidan 1921-yil sentabrigaça yaşagan va unga «Jangal» harakati yetakçisi Mirzo Kuçikxon Qizil Armiya yordamida asos solgan.1
Vujudga kelişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Gilon örmonlarida 1914-yildan faoliyat yuritgan «Jangal» harakati bolşeviklarning Rossiyadagi ğalabasidan keyin kuçaygan. 1920-yil mayida Fyodor Raskolnikov boşçiligidagi Kaspiy flotiliyasi Anzali (Enzeli) portiga kirib kelgan; rasmiy bahona general Denikin qöşinlari olib ketgan kemalar va qurol-yaroğni qaytariş bölgan. ÖzME'ga köra, sovet desanti 18-mayda Enzeliga tuşirilgan, söng qizil askarlar Eron mujohidlari bilan birga Raştni egallagan. Respublika e'lon qilinib, Kiçikxon Mirzo boşçiligida muvaqqat hukumat tuzilgan. ÖzME Kiçikxon qöşinining 8000 kişidan iborat bölib, ulardan 6000 tasi sovet askarlari bölganini qayd etadi.
Içki ziddiyatlar
13Respublika rahbariyatida tez orada kelişmovçilik paydo bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Mirzo Kuçikxon diniy va milliy qaraşlari tufayli kommunistlar bilan ittifoqqa ehtiyotkorlik bilan qaragan, respublika esa kambağal dehqonlarga yer taqsim qilmagan, bu harakatning radikal qanotini norozi qilgan. Kuçikxonning örinbosari Ehsonulloxon kommunistlar tarafida bölgan. ÖzME'ga köra, 31-iyulda Kuçikxon hukumati ağdarilib, Ehsonulloxon boşçiligida Eron kommunistlaridan iborat inqilobiy qömita — revkom tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, yangi hokimiyat dinga qarşi taşviqot va boylardan zörlab pul undiriş kabi keskin çoralarni qöllagan, bu esa aholining köp qismi, ayniqsa örta qatlam qöllab-quvvatlaşini yöqotişiga olib kelgan; uruş qoçoqlarining şaharlarga oqib kelişi iqtisodiy ahvolni yanada oğirlaştirgan.
Harbiy harakatlar
13ÖzME'ga köra, sovet va Eron qizil qöşinlari 1-avgustda Manjil şahrini olib, Qazvin va Tehron tomon yurganlar, biroq 15-avgustda Qazvin vodiysida ingliz va şoh qöşinlaridan yengilib, ortga çekinganlar. 24-sentabrda şoh qöşinlari Raştni qaytarib olgan, respublika idoralari Enzeliga köçirilgan. 22-oktabrda Rossiyadan kelgan qöşimça kuçlar yordamida Raşt yana egallangan.
Tugatilişi
131921-yil 26-fevralda Moskvada Sovet Rossiyasi va Eron örtasida şartnoma imzolangan; unga köra sovet qöşinlari Erondan olib çiqib ketilişi kerak edi. Inglizça Vikipediyaga köra, Sovet hukumati Britaniya bilan savdo kelişuviga erişgaç, Gilon respublikasini qöllab-quvvatlaşni töxtatgan. ÖzME'ga köra, 1921-yil mayida Kuçikxon yana hukumat tepasiga qaytgan, qizil qöşinlarning çiqib ketişini talab qilib, sotsialistik yönalişdan voz keçgan. Kuzda u sovet va Eron kommunistlariga qarşi oçiq kuraşga ötgan, ammo şoh qöşinlari bilan jangda yengilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kuçikxon Alburz toğlariga qoçib, sovuqdan halok bölgan. Şoh qöşinlari Raşt va Enzelini egallagaç, respublika tugatilgan va Gilon yana Eron markaziy hukumati nazoratiga ötgan.
Inglizça Vikipediyaga köra, tarixçilar respublika inqirozining sabablarini turliça izohlaydi: kommunistlarning keskin harakatlari va Kuçikxonning diniy va ba'zan konservativ qaraşlari örtasidagi ziddiyat, şuningdek Sovet davlatining jahon inqilobi ğoyasidan öz xavfsizligini ta'minlaşga yuzlanişi bunda hal qiluvçi rol öynagan deb hisoblanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gilon respublikasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4420 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGilon respublikasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4420
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4420
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Persian Socialist Soviet Republicen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 318–319-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 318–319-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.