Gips
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 344-b. — ziyouz.com
Gips (yun. gypsos — bör, ohak) — 1) tabiiy G. — mineral; suvli kalsiy sulfat tuzi CaSO42H2O; tarkibida sof holda SaO (32,56%). SO3 (46,51%), H2O (20,93%) böladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari plastinkasimon, ustunsimon, ninasimon va tolasimon körinişda böladi. Köpinça, tutaş donador, tolasimon massalar, turli kristallik guruxlar tarzida uçraydi. Toza G. rangsiz va şaffof; tarkibida qöşilmalar bölgani kulrang, sarğiş, qönğir va b. rangli böladi. Mineralogik şkala böyiça qattikligi 1,5—2; ziçligi 2300 km/m3. 20° da suvda eruvçanligi 2,05 g—l. 170° atrofida qizdirilganda yarimgidrat CaSO4 0,5 H2O (alebastr) ga, undan yuqori t-rada esa angidrid CaSO4 ga aylanadi. G. suvi kuriy boşlagan köl va dengiz havzalarida sulfat tuzlarining çökişidan paydo böladi. G. zaxiralari esa asosan gidrotermal jarayonlar hamda angidridning gidratlaşişi natijasida hosil böladi. Gips qatlamlari Özbekistonning Farğona (Quvasoy), Buxoro (Kogon) va Surxondaryo viloyatlarida topilgan; 2) quriliş G.— CaSO40,5H2O — havoda tez birikadigan va tez qotadigan boğlovçi modda; tabiiy G.ni 140—190° t-rada pişirib olinadi. Qovuşoq materiallar tayyorlaşda, gips-beton, gips-beton buyumlar, koşinkor toşlar, böyoqlar i.ç.da, tibbiyotda (gips boğlovçilar tayyorlaşda), haykaltaroşlikda, suvoqçilik işlarida işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИПС (юн. gypsos — бўр, оҳак) — 1) табиий Г. — минерал; сувли калций сульфат тузи CaSO42H2O; таркибида соф ҳолда СаО (32,56%). SO3 (46,51%), Н2О (20,93%) бўлади. Моноклин системада кристалланади. Кристаллари пластинкасимон, устунсимон, нинасимон ва толасимон кўринишда бўлади. Кўпинча, туташ донадор, толасимон массалар, турли кристаллик гурухлар тарзида учрайди. Тоза Г. рангсиз ва шаффоф; таркибида қўшилмалар бўлгани кулранг, сарғиш, қўнғир ва б. рангли бўлади. Минералогик шкала бўйича қаттиклиги 1,5—2; зичлиги 2300 км/м3. 20° да сувда эрувчанлиги 2,05 г—л. 170° атрофида қиздирилганда яримгидрат CaSO4 0,5 Н2О (алебастр) га, ундан юқори т-рада эса ангидрид CaSO4 га айланади. Г. суви курий бошлаган кўл ва денгиз ҳавзаларида сульфат тузларининг чўкишидан пайдо бўлади. Г. захиралари эса асосан гидротермал жараёнлар ҳамда ангидриднинг гидратлашиши натижасида ҳосил бўлади. Гипс қатламлари Ўзбекистоннинг Фарғона (Қувасой), Бухоро (Когон) ва Сурхондарё вилоятларида топилган; 2) қурилиш Г.— CaSO40,5H2O — ҳавода тез бирикадиган ва тез қотадиган боғловчи модда; табиий Г.ни 140—190° т-рада пишириб олинади. Қовушоқ материаллар тайёрлашда, гипс-бетон, гипс-бетон буюмлар, кошинкор тошлар, бўёқлар и.ч.да, тиббиётда (гипс боғловчилар тайёрлашда), ҳайкалтарошликда, сувоқчилик ишларида ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.