Gips
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gips (yunonça gypsos — «bör, ohak») — suvli kalsiy sulfatdan (CaSO4·2H2O) iborat mineral, şuningdek undan pişirib olinadigan qurilişbop boğlovçi modda. Rusça Vikipediyaga köra, gips sulfatlar sinfiga mansub mineral bölib, uning tolasimon xili selenit, mayda donador xili esa alebastr deb ataladi.1
Tabiiy gips
13ÖzME'ga köra, sof gips tarkibida 32,56 foiz kalsiy oksidi, 46,51 foiz oltingugurt angidridi va 20,93 foiz suv bor. Mineral monoklin singoniyada kristallanadi; kristallari plastinka, ustun, nina yoki tola şaklida böladi, köpinça yaxlit donador yoki tolali massalar hosil qiladi. Toza gips rangsiz va tiniq, aralaşmalari bölsa kulrang, sarğiş, qönğir va boşqa tuslarga kiradi. Mineralogik şkala böyiça qattiqligi 1,5–2, ya'ni uni tirnoq bilan ham tirnaş mumkin. Rusça Vikipediyaga köra, uning ziçligi taxminan 2,3 g/sm³, yaltiroqligi şişasimon, tolali xillarida ipaksimon; bir yönalişda juda oson yupqa plastinkalarga ajraladi.
ÖzME'ga köra, gips 170 daraja atrofida qizdirilganda yarim suvli kalsiy sulfatga (alebastrga), undan yuqori haroratda esa suvsiz angidridga aylanadi.
Hosil bölişi va tarqalişi
13ÖzME'ga köra, gips suvi qurib borayotgan köl va dengiz havzalarida sulfat tuzlarining çökişidan hosil böladi; uning katta zaxiralari esa gidrotermal jarayonlar va angidridning suv biriktirişi natijasida vujudga keladi. Rusça Vikipediya gipsni tipik çökindi mineral deb ataydi: u çökindi jinslar qatlamlarida yaxlit massalar, tolali tomirlar va kristallar holida uçraydi. Quruq iqlimli hududlar tuproqlarida «qaldirğoç dumi» deb ataluvçi qoşaloq kristallar va «gips atirgullari» hosil böladi. Gips konlari dunyoning köp mamlakatlarida bor. ÖzME'ga köra, Özbekistonda gips qatlamlari Farğona (Quvasoy), Buxoro (Kogon) va Surxondaryo viloyatlarida aniqlangan.
Qurilişbop gips
13Qurilişbop gips — havoda tez birikib qotadigan boğlovçi modda. ÖzME'ga köra, u tabiiy gipsni 140–190 daraja haroratda pişirib olinadi va kimyoviy jihatdan yarim suvli kalsiy sulfatdan iborat. Suv bilan aralaştirilganda u tezda qotib, yana ikki suvli gipsga aylanadi.
Işlatilişi
13Gipsdan qovuşoq qorişmalar, gips-beton va gipsdan tayyorlangan buyumlar, qoplama toşlar va böyoqlar işlab çiqarişda foydalaniladi. ÖzME'ga köra, u tibbiyotda siniqlarni qotiriş uçun boğlamlar tayyorlaşda, haykaltaroşlikda qoliplar va nusxalar olişda hamda suvoq işlarida keng qöllanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gips // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2608 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGips. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2608
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2608
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гипсru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 3-jild, 344-b.manbaa.uz · ÖzME, 3-jild, 344-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.