Giyohvandlik

Giyohvandlik GIYOHVANDLIK, narkomaniya, bangilik —narkotik moddalarga örganib qoliş, ruju qiliş, aniqroği tabiiy yoki sintetik zaharli moddalar (ayrim dori moddalari)ni vaqtinça yoki surunkasiga iste'mol qiliş natijasida kelib çiqadigan kasallik holati. G. organizm somatik va ruhiy holatining çuqur özgarişiga sabab böladi va giyohvandni tanazzulga olib boradi. G.da özini töxtatib bölmaydigan darajada giyohvand moddalarni iste'mol qiliş mayli paydo böladi, giyohvand moddaning miqdoriga nisbatan ehtiyoj, ruhiy va jismoniy boğliqlik ortib boradi. G. asta-sekin boşlanib, surunkali davom etadi. Giyohvand moddalar dastlab xuşnudlik, dimoğçoğlik (q. Eyforiya), xotirjamlik hissini uyğotib, kayf qildiradi, keyin bora-bora bu kasallikka aylanadi. G. 2 zaylda avj olişi mumkin. Birinçi holda vraç buyurgan va bemorning ruhi hamda kayfiyatini oşiriş xususiyatiga ega bölgan dorilarni uzoq vaqt va notöğri qabul qiliş; oğriq, uyqusizlik va b. dardlardan qutiliş maqsadida dori miqdori (dozasi)ni oşirib boriş; darddan tuzalib doriga unçalik ehtiyoj bölmasa ham, uni qabul qilaveriş natijasida dorining narkotik ta'siri va miqdori orta borib, pirovardida giyohvand moddaga moyillik kuçayib, u humor qiladigan bölib qoladi. Ikkinçi hol ongli ravişda kayf qiliş maqsadida giyohvand moddalarga örganişdir. G.ka, odatda, irodasi kuçsiz, özini tiya olmaydigan, ötkir sezgilarni özida sinab körişga qiziquvçan, ruhan zaif va öta xudbin kişilar beriluvçan böladi. Yoşlar tarbiyasidagi nuqson va kamçiliklar, giyohvand moddalarni iste'mol qilib yuruvçi katta yoşdagilarga taklid va havas, oiladagi noxuş şaroit (ota-onaning içkilikboz yoki giyohvand bölişi) hamda giyohvand moddalarning oson topilişi yoki qöl ostida bölişi ham G.ka sabab bölişi mumkin. G.ka mubtalo bölganlarda xastalik borgan sari kuçaya borib, odatda, kutilmagan yomon oqibatlarga olib keladi. G. eyforiyasida, ya'ni kayfi çoğlikda 2 bosqiç kuzatiladi: qisqa muddatli —1-5 daqiqa davom etadigan ötkir hissiyotli bosqiç (haqiqiy eyforiya) va uzoq (1—3 soat) çöziladigan böşaşiş, tinçlaniş davri. Bu bosqiçlarning qisqa yoki uzoq bölişi qanday giyohvand modda qabul qilinganiga va miqdoriga boğliq. G.ning hamma turi ham öz rivojida giyohvand moddalarga örganib qoliş yöli b-n G. sindromining şakllanişiga olib keladi. Bu sindromning rivojlanişida ham 3 bosqiç farqlanadi: 1) giyohvand moddaga nisbatan organizm reaktivligining özgarişi va ruhiy boğlanişning paydo bölişi; 2) xumor (abstinent) sindromi körinişida jismoniy boğlanişning yuzaga kelişi; 3) organizm barça sistemalarining zaiflaşişi (tolerantlikning pasayişi, ya'ni giyohvand moddalarning avvalgi miqdorini kötara olmaslik, xumorning surunkali davom etişi va ayrim hollarda polinarkomaniya ning vujudga kelişi). G.ka mubtalo bölgan kişi giyohvand moddalarni qayta-qayta va köproq miqdorda iste'mol kila boşlaydi. Keyinçalik esa giyohvand moddalarsiz turolmaydigan bölib qoladi. Bunday ahvoldan qutiliş va özini bir oz yengil his qiliş uçun yana giyohvand moddaga ruju qiladi va oxir-oqibat giyohvand moddalarga hirs qöyiş kelib çiqadi. Organizmning dastlabki himoya reflekslari (köngil aynişi, qusiş) yöqoladi. Bu davrda organizmda giyohvand moddalarga nisbatan moyillik şu darajada kuçayib ketadiki, göyo bu moddalar avvalgi ta'sir kuçini yöqotgandek bölib qoladi, endi avvalgidek eyforiya (kayf) holatini his qiliş, xumorni tarqatiş uçun öşa moddadan köproq miqdorda qabul qilgisi keladi. Oldiniga giyohvand modda birmunça yoqimsiz ta'sir körsatgan bölsa, keyinçalik göyoki uning holatini «normallaştirganga» öxşaydi, bemor özini birmunça yaxşi his qiladi, iş qobiliyati, ruhi göyo tetiklaşadi, pirovardida u haqiqiy giyohvand bölib qoladi. Giyohvandlarda avval ruhiy özgarişlar (tajanglik, kayfiyat buzuqligi, xotira pasayişi) paydo bölgan bölsa, keyinçalik jismoniy özgarişlar —jismoniy boğlanib qoliş sindromi (terlaş, yurak urişi, oğiz qurişi, ozib ketiş, qöl-oyoqning titraşi va b.) röy beradi. Agar giyohvand öz vaqtida narkotik moddani qabul qilmasa, organizmda kuçli ruhiy va jismoniy özgarişlar, ya'ni giyohvandlikka xos oğir holat — xumorlik (q. Abstinensiya) sindromi paydo böladi. G. opiomaniya (afyun qabul qiliş), morfinizm, geroinizm körinişida böladi. G.ning naşavandlik, kokainizm, nikotinizm (tamakiga ruju qiliş), teizm (aççiq çoy içiş) va b. turlari ham uçraydi. Ikki yoki undan ortiq xil giyohvand moddani surunkali qabul qiliş —pol i narkomaniya deyiladi. G.ning hamma turida ham organizm zaharlanadi va u juda oğir keçadi. Yer yuzining turli mintaqalarida G.ning ayrim turlari kuzatiladi. G.ning geroinizm turi keyingi vaqtda juda keng va fojiali tarzda tarkalib bormoqda. G. avj olişining oldini oliş uçun ayrim mamlakatlarda tegişli tadbirlar amalga oşirilgan. Xususan ÖzRda G.ka qarşi kuraş qömitasi taşkil qilinib, davlat dasturi işlab çiqilgan. Respublikada narkologiya markazi taşkil qilingan va bu markazda narkologiya böyiça olim va mutaxassislar tomonidan malakali kadrlar tayyorlanib, ular mamlakat mintaqalarida G.ka karşi keskin kuraş olib boradi. G.ka mubtalo bölgan bemorlar asosan şifoxona (statsionar) şaroitida 2—4 oygaça davolanib, 4—5 yilgaça ambulatoriya kuzatuvi va hisobida böladilar. Özbekistonda giyohvand vositalarni i.ç. va sotiş b-n şuğullangan kişilar jinoiy javobgarlikka tortiladi (q. Giyohvandlik vositalari). Mirqobil Xalilov.