Glaukoma
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 356–357-b. — ziyouz.com
Glaukoma (yun. glaucos — oç kök, kökimtir-yaşil), kök suv, nazla — köz kasalligi; asosiy belgilari: köz içi bosimining oşişi, köruv maydonining torayişi va köruv nervi diski atrofiyasi. Birlamçi, ikkilamçi va b. G. farq qilinadi. Birlamçi G. mustaqil kasallik bölib, u köz içi bosimi boşqarilişi va köz içi suyuqligi çiqişining buzilişidan yuzaga keladi. Asosan 35—40 yoşdan oşgan odamlarda uçraydi. Köz içki burçagining holatiga qarab yopiq burçakli, oçiq burçakli va aralaş burçakli şakllarda böladi. Yopiq burçakli G.da köpinça bemorning bir közi va boşining öşa tomoni dapqir-dapqir oğrib qöyadi, köz xiralaşadi, yoruğga qaraganda yoysimon doira körinadi. Vaqt ötişi b-n köz va peşonadagi oğriq kuçayib, bemorning köngli aynib, qayt qiladi, közi qizarib yoşlanadi; köz oldida joylaşgan qon tomirlar kengayadi. Muguz parda xiralaşadi, közning old qismi sayozlaşadi, qoraçiq kengayib, yoruğdan torayiş xususiyati yöqoladi, kökimtir-zangori rangga kiradi. Köz içi bosimi keskin oşib, köz soqqasi qattiqlaşadi. G.ning ötkir xuruji röy beradi. Oçiq burçakli G. b-n xastalangan bemor ançagaça közidan şikoyat qilmasligi mumkin. Köz içi bosimi oşadi-yu, lekin oğrigan köz soğidan deyarli farq qilmaydi; bosim ortgan sari köruv nervi va tör parda ezilib, ularda qon aylanişi qiyinlaşadi, natijada köriş maydoni torayib, köriş yomonlaşadi. Aralaş burçakli G. asosan gonioskopiya usuli b-n aniqlanadi. Ikkilamçi G. ayrim köz kasalliklarining (uveit, köz gavhari kasalliklari, qon tomir kasalliklari, köz soqqasining şikastlanişi, distrofiyasi va ösmasi) asorati sifatida vujudga keladi. Tuğma va ösmir yoşdagilar G.si köz içki burçagining norasoligi va töqimalar rivojlanişidagi ayrim nuqsonlar tufayli paydo böladi. Köz içi bosimi normada 18—26 mm simob ustuniga teng. Agar u 26 mm dan oşsa, maxsus tekşiruvlar ötkazib G.ni vaqtida aniqlaş lozim. Kasallikning oldini oliş uçun yoşi 40 dan oşgan kişilarning köz içi bosimi muntazam tarzda yiliga bir marta ölçanib turişi kerak. Köz içi bosimi oşsa, köz yoki boş oğrisa, köriş yomonlaşsa, darhol vraçga körsatiş lozim. G.ning har bir şaklida boşlanğiç, rivojlangan, ötib ketgan va terminal bosqiçlar kuzatiladi. G.ning ötkir xurujida köz içi bosimini tuşiruvçi mahalliy va umumiy davo buyuriladi. Agar köz içi bosimi hadeganda tuşavermasa (24 soat davomida) jarrohlik usuli qöllaniladi. G.ning barça turlarini davolaş uçun avval doridarmonlar buyuriladi. Agar davolaşga qaramay köz içi bosimi doimo oşib tursa, köriş maydoni toraysa, lazer nurlari yoki mikroxirurgiya usullari b-n köz operatsiya qilinadi. Bu usullar qança erta qöllanilsa, körişni şunça yaxşi va uzoq, muddat saqlaş imkoniyati tuğiladi. G. b-n xastalangan bemor ma'lum tartibga rioya qilişi lozim. Köproq sutli va sabzavotli ovqatlar tanovvul qiliş, mehnat şaroitini yengillaştiriş, tunda bajariladigan işni kunduzi va yoruğ joylarda, vaqt-vaqti b-n dam olib qiliş tavsiya etiladi. Asabiy (aqliy) va jismoniy zöriqiş, boşni engaştirib işlaş, suyuqlikni köp iste'mol qiliş, aççiq çoy, kofe va spirtli içimliklar içiş tavsiya etilmaydi. G.ning oldini olişda dispanserizatsiya yöli juda qöl keladi, bunda kasallikni erta aniqlaş va bekamu köst davolaş mumkin. Ad.: Hamidova M.X., Boltoyeva Z.K., Köz kasalliklari, T., 1996. Xolidjon Komilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЛАУКОМА (юн. glaucos — оч кўк, кўкимтир-яшил), кўк сув, назла — кўз касаллиги; асосий белгилари: кўз ичи босимининг ошиши, кўрув майдонининг торайиши ва кўрув нерви диски атрофияси. Бирламчи, иккиламчи ва б. Г. фарқ қилинади. Бирламчи Г. мустақил касаллик бўлиб, у кўз ичи босими бошқарилиши ва кўз ичи суюқлиги чиқишининг бузилишидан юзага келади. Асосан 35—40 ёшдан ошган одамларда учрайди. Кўз ички бурчагининг ҳолатига қараб ёпиқ бурчакли, очиқ бурчакли ва аралаш бурчакли шаклларда бўлади. Ёпиқ бурчакли Г.да кўпинча беморнинг бир кўзи ва бошининг ўша томони дапқир-дапқир оғриб қўяди, кўз хиралашади, ёруғга қараганда ёйсимон доира кўринади. Вақт ўтиши б-н кўз ва пешонадаги оғриқ кучайиб, беморнинг кўнгли айниб, қайт қилади, кўзи қизариб ёшланади; кўз олдида жойлашган қон томирлар кенгаяди. Мугуз парда хиралашади, кўзнинг олд қисми саёзлашади, қорачиқ кенгайиб, ёруғдан торайиш хусусияти йўқолади, кўкимтир-зангори рангга киради. Кўз ичи босими кескин ошиб, кўз соққаси қаттиқлашади. Г.нинг ўткир хуружи рўй беради. Очиқ бурчакли Г. б-н хасталанган бемор анчагача кўзидан шикоят қилмаслиги мумкин. Кўз ичи босими ошади-ю, лекин оғриган кўз соғидан деярли фарқ қилмайди; босим ортган сари кўрув нерви ва тўр парда эзилиб, уларда қон айланиши қийинлашади, натижада кўриш майдони торайиб, кўриш ёмонлашади. Аралаш бурчакли Г. асосан гониоскопия усули б-н аниқланади. Иккиламчи Г. айрим кўз касалликларининг (увеит, кўз гавҳари касалликлари, қон томир касалликлари, кўз соққасининг шикастланиши, дистрофияси ва ўсмаси) асорати сифатида вужудга келади. Туғма ва ўсмир ёшдагилар Г.си кўз ички бурчагининг норасолиги ва тўқималар ривожланишидаги айрим нуқсонлар туфайли пайдо бўлади. Кўз ичи босими нормада 18—26 мм симоб устунига тенг. Агар у 26 мм дан ошса, махсус текширувлар ўтказиб Г.ни вақтида аниқлаш лозим. Касалликнинг олдини олиш учун ёши 40 дан ошган кишиларнинг кўз ичи босими мунтазам тарзда йилига бир марта ўлчаниб туриши керак. Кўз ичи босими ошса, кўз ёки бош оғриса, кўриш ёмонлашса, дарҳол врачга кўрсатиш лозим. Г.нинг ҳар бир шаклида бошланғич, ривожланган, ўтиб кетган ва терминал босқичлар кузатилади. Г.нинг ўткир хуружида кўз ичи босимини туширувчи маҳаллий ва умумий даво буюрилади. Агар кўз ичи босими ҳадеганда тушавермаса (24 соат давомида) жарроҳлик усули қўлланилади. Г.нинг барча турларини даволаш учун аввал доридармонлар буюрилади. Агар даволашга қарамай кўз ичи босими доимо ошиб турса, кўриш майдони торайса, лазер нурлари ёки микрохирургия усуллари б-н кўз операция қилинади. Бу усуллар қанча эрта қўлланилса, кўришни шунча яхши ва узоқ, муддат сақлаш имконияти туғилади. Г. б-н хасталанган бемор маълум тартибга риоя қилиши лозим. Кўпроқ сутли ва сабзавотли овқатлар тановвул қилиш, меҳнат шароитини енгиллаштириш, тунда бажариладиган ишни кундузи ва ёруғ жойларда, вақт-вақти б-н дам олиб қилиш тавсия этилади. Асабий (ақлий) ва жисмоний зўриқиш, бошни энгаштириб ишлаш, суюқликни кўп истеъмол қилиш, аччиқ чой, кофе ва спиртли ичимликлар ичиш тавсия этилмайди. Г.нинг олдини олишда диспансеризация йўли жуда қўл келади, бунда касалликни эрта аниқлаш ва бекаму кўст даволаш мумкин. Ад.: Ҳамидова М.Х., Болтоева З.К., Кўз касалликлари, Т., 1996. Холиджон Комилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.